สรุปสาระสำคัญ

เจ้าของเครื่องหมายการค้าที่จดทะเบียนแล้วสามารถโอนเครื่องหมายการค้า (Assignment) ให้ผู้อื่นเป็นเจ้าของแทนทั้งหมดหรือเฉพาะบางรายการสินค้า/บริการ ซึ่งต้องนำการโอนไปจดทะเบียนต่อนายทะเบียนตามมาตรา 51 หรืออนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้า (License) โดยยังเป็นเจ้าของอยู่เช่นเดิมก็ได้ ซึ่งแยกต่างหากออกไปสัญญาอนุญาตต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อนายทะเบียนตามมาตรา 68 จึงจะมีผลตามกฎหมาย — สัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าที่ไม่ได้จดทะเบียนมีความเสี่ยงสูงที่จะตกเป็นโมฆะตามมาตรา 68 ประกอบมาตรา 152 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และศาลล้มละลายกลางเคยวินิจฉัยว่าการระบุให้ใช้กฎหมายต่างประเทศบังคับสัญญาก็ไม่ทำให้คู่สัญญาหลีกเลี่ยงข้อบังคับนี้ได้

โอนเครื่องหมายการค้า (Assignment) กับอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้า (License) ต่างกันอย่างไร

ทั้งสองคำมักถูกใช้สับสนกัน แต่มีผลทางกฎหมายต่างกันชัดเจน การโอนเครื่องหมายการค้า คือการโอนความเป็นเจ้าของเครื่องหมายไปให้อีกฝ่ายอย่างถาวร ซึ่งอาจโอนทั้งทะเบียนหรือเฉพาะบางรายการสินค้า/บริการก็ได้ตั้งแต่การแก้ไขพระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2559 เป็นต้นมา เมื่อโอนแล้วผู้โอนจะไม่มีสิทธิ์ในส่วนที่โอนไปอีกต่อไป ขณะที่การอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้า เจ้าของยังคงเป็นเจ้าของอยู่เช่นเดิม เพียงยินยอมให้ผู้รับอนุญาตใช้เครื่องหมายสำหรับสินค้าหรือบริการทั้งหมดหรือบางส่วนตามที่ตกลงกันในสัญญา เช่น ให้โรงงานผลิตหรือร้านค้าในเครือใช้ตราสินค้าได้ภายในระยะเวลาหรือพื้นที่ที่กำหนด เมื่อสัญญาสิ้นสุด สิทธิของผู้รับอนุญาตในการใช้เครื่องหมายตามสัญญาสิ้นสุดลง ธุรกิจที่จะซื้อแบรนด์หรือรับสิทธิ์ไปใช้จึงควรตรวจสอบให้ชัดเจนว่าสัญญาที่ทำอยู่เป็นการโอนความเป็นเจ้าของ หรือเพียงได้รับอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายเท่านั้น

กฎหมายกำหนดรูปแบบของสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิไว้อย่างไร (มาตรา 68)

พระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า พ.ศ. 2534 มาตรา 68 กำหนดว่าเจ้าของเครื่องหมายการค้าที่จดทะเบียนแล้วอาจทำสัญญาอนุญาตให้บุคคลอื่นใช้เครื่องหมายของตน สำหรับสินค้าที่จดทะเบียนไว้ทั้งหมดหรือเฉพาะบางส่วนก็ได้ และใช้บังคับกับเครื่องหมายบริการโดยอนุโลมตามมาตรา 80 แต่ไม่ใช้กับเครื่องหมายร่วม เนื่องจากมาตรา 94 ยกเว้นบทบัญญัติในหมวด 1 ส่วนที่ 5 (การอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้า) ไว้โดยเฉพาะ สัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธินั้นต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อนายทะเบียนตามวิธีการและหลักเกณฑ์ที่กำหนดในกฎกระทรวง จึงจะมีผลตามกฎหมาย และคำขอจดทะเบียนอย่างน้อยต้องระบุ (1) เงื่อนไขที่ทำให้เจ้าของเครื่องหมายสามารถควบคุมคุณภาพสินค้าของผู้ได้รับอนุญาตได้อย่างแท้จริง และ (2) รายการสินค้าที่อนุญาตให้ใช้เครื่องหมาย บทบัญญัติเรื่องนี้อยู่ในหมวด 1 ส่วนที่ 5 ของพระราชบัญญัติ (มาตรา 68-79/1) ข้อกำหนดนี้ต่างจากการโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิบัตรและการโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ์ในลิขสิทธิ์ในรายละเอียดของมาตราที่ใช้บังคับ — ลิขสิทธิ์ไม่มีข้อกำหนดให้ต้องจดทะเบียนการโอนหรือสัญญาอนุญาตใช้สิทธิกับหน่วยงานใด พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 17 กำหนดเพียงว่าการโอนลิขสิทธิ์ (ซึ่งมิใช่ทางมรดก) ต้องทำเป็นหนังสือลงลายมือชื่อผู้โอนและผู้รับโอนเท่านั้น

โอนเครื่องหมายการค้าต้องทำอย่างไร (มาตรา 48-51)

สิทธิในเครื่องหมายการค้าสามารถโอนหรือตกเป็นมรดกได้ ไม่ว่าเครื่องหมายนั้นจะจดทะเบียนแล้วหรือยังอยู่ในขั้นคำขอ แต่ขั้นตอนต่างกันตามสถานะของเครื่องหมาย หากเป็นสิทธิในคำขอที่ยังอยู่ระหว่างพิจารณา (มาตรา 48) ผู้โอนหรือผู้รับโอนมีหน้าที่แจ้งให้นายทะเบียนทราบก่อนการจดทะเบียนเครื่องหมายนั้น ส่วนเครื่องหมายที่จดทะเบียนแล้ว (มาตรา 51) การโอนหรือรับมรดกต้องนำไปจดทะเบียนต่อนายทะเบียนตามหลักเกณฑ์ที่กำหนดในกฎกระทรวงจึงจะสมบูรณ์ โดยยื่นคำขอตามแบบ ก.04 พร้อมหลักฐานสัญญาโอนที่ลงลายมือชื่อครบถ้วนต่อกรมทรัพย์สินทางปัญญา หลังการแก้ไขพระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2559 เจ้าของสามารถโอนหรือรับมรดกเฉพาะบางรายการสินค้า/บริการได้โดยไม่ต้องโอนทั้งทะเบียน (มาตรา 49 วรรคสอง) นอกจากนี้ มาตรา 51/1 ยังกำหนดว่า หากผู้โอน ผู้รับโอน หรือผู้รับมรดกยื่นคำขอจดทะเบียนเครื่องหมายที่เหมือนหรือคล้ายกับเครื่องหมายที่ตนเคยโอนหรือรับโอนไป นายทะเบียนจะไม่รับจดทะเบียนให้ เว้นแต่ได้รับหนังสือยินยอมเป็นลายลักษณ์อักษรจากคู่กรณีทุกฝ่าย ซึ่งนายทะเบียนอาจถือเป็นพฤติการณ์พิเศษตามมาตรา 27 ที่ยอมให้จดทะเบียนเครื่องหมายที่เหมือนหรือคล้ายกันให้แก่เจ้าของหลายรายได้ ธุรกิจที่วางแผนซื้อขายหรือโอนแบรนด์เป็นส่วนหนึ่งของดีล (เช่น การควบรวมกิจการ) ควรนำระยะเวลาดำเนินการของกรมฯ มาคำนวณในไทม์ไลน์ของดีลด้วย และสอบถามค่าธรรมเนียมและระยะเวลาปัจจุบันกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาหรือตัวแทนเครื่องหมายการค้าโดยตรง เนื่องจากอัตราค่าธรรมเนียมและระยะเวลาดำเนินการอาจมีการปรับปรุงเป็นระยะ

ถ้าไม่จดทะเบียนสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ จะเกิดอะไรขึ้น

เมื่อมาตรา 68 กำหนดให้การจดทะเบียนเป็นเงื่อนไขของผลทางกฎหมาย สัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าที่ทำกันเองโดยไม่นำไปจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาจึงมีความเสี่ยงสูงที่จะไม่มีผลผูกพันตามกฎหมาย มีรายงานคำพิพากษาศาลฎีกาหลายฉบับ (ที่ปรึกษากฎหมายอ้างถึง เช่น คำพิพากษาฎีกาที่ 7770/2547, 6436/2543 และ 6190/2550) ที่วินิจฉัยว่าสัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าที่ไม่ได้จดทะเบียนตามมาตรา 68 ตกเป็นโมฆะตามมาตรา 152 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และศาลล้มละลายกลางเคยวินิจฉัยไว้ในอีกคดีหนึ่งว่า การระบุให้ใช้กฎหมายต่างประเทศบังคับสัญญาไม่ทำให้คู่สัญญาหลีกเลี่ยงข้อบังคับเรื่องการจดทะเบียนตามมาตรา 68 ของไทยได้ ธุรกิจที่จะอนุญาตให้แฟรนไชส์ซีหรือคู่ค้าใช้ตราสินค้าของตนจึงไม่ควรพึ่งพาสัญญาที่เซ็นกันเองโดยไม่นำไปจดทะเบียน เนื่องจากอาจไม่สามารถบังคับตามสัญญาหรืออ้างสิทธิ์ต่อบุคคลภายนอกได้เมื่อเกิดข้อพิพาท

สัญญาจัดจำหน่ายทั่วไป ต่างจากสัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าอย่างไร

ไม่ใช่สัญญาทุกฉบับที่พูดถึงการใช้เครื่องหมายการค้าของอีกฝ่ายจะถือเป็น "สัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ" ที่ต้องจดทะเบียนตามมาตรา 68 เสมอไป พระราชบัญญัติไม่ได้ให้นิยามคำว่า "สัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ" ไว้โดยตรง ศาลจึงเป็นผู้พิจารณาข้อเท็จจริงเป็นรายคดีว่าสัญญาฉบับใดเข้าลักษณะดังกล่าว แนวคำพิพากษาที่ที่ปรึกษากฎหมายต่างประเทศเคยอ้างถึงชี้ว่า สัญญาตัวแทนจำหน่ายหรือจัดจำหน่ายสินค้าทั่วไป (Distributorship) ที่ไม่ได้ให้สิทธิ์ผลิตหรือใช้เครื่องหมายในลักษณะเจ้าของสิทธิ อาจไม่ถือเป็นสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิที่ต้องจดทะเบียน จุดนี้สำคัญกับธุรกิจที่มีคู่ค้าจัดจำหน่ายในไทยหลายรูปแบบ เพราะการตัดสินใจว่าสัญญาฉบับหนึ่งต้องจดทะเบียนหรือไม่มีผลกระทบโดยตรงต่อความสมบูรณ์ของสิทธิ์ จึงควรให้ทีมกฎหมายตรวจสอบเนื้อหาสัญญาแต่ละฉบับก่อนลงนาม ไม่ควรอนุมานจากชื่อสัญญาเพียงอย่างเดียว

ทำไมเรื่องนี้สำคัญต่อธุรกิจ

ธุรกิจเกี่ยวข้องกับการโอนหรืออนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าในหลายสถานการณ์ เช่น การขยายธุรกิจแบบแฟรนไชส์ที่อนุญาตให้แฟรนไชส์ซีใช้ตราสินค้า (ต้องกำหนดเงื่อนไขการควบคุมคุณภาพ ขอบเขตพื้นที่ และค่าตอบแทนให้ชัดเจน) การซื้อหรือขายกิจการที่มีแบรนด์เป็นส่วนหนึ่งของทรัพย์สิน (การตรวจสอบทรัพย์สินทางปัญญาหรือ IP Due Diligence ก่อนปิดดีลต้องตรวจสอบสถานะการจดทะเบียนในทะเบียนเครื่องหมายการค้าของกรมฯ ไม่ใช่เพียงเชื่อตามสัญญาที่คู่สัญญาเซ็นกันเอง) การอนุญาตให้โรงงานรับจ้างผลิต (OEM) ใช้ตราสินค้าของตนเอง และการโอนเครื่องหมายการค้าระหว่างบริษัทในเครือเมื่อมีการปรับโครงสร้างองค์กร อย่างไรก็ตาม แฟรนไชส์ OEM และสัญญาจัดจำหน่ายแต่ละฉบับมีข้อกำหนดเรื่องการใช้เครื่องหมายการค้าแตกต่างกัน จึงต้องพิจารณาเนื้อหาจริงของสัญญาเป็นรายกรณีว่าเข้าลักษณะสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิที่ต้องจดทะเบียนตามมาตรา 68 หรือไม่ และข้อกำหนดดังกล่าวส่งผลต่อเงื่อนไขอื่นในสัญญาอย่างไร ไม่ควรสรุปแบบเหมารวมว่าทุกตัวอย่างข้างต้นต้องจดทะเบียนเสมอไป มิฉะนั้นมูลค่าและสิทธิ์ในแบรนด์ที่แท้จริงของธุรกิจอาจไม่เป็นไปตามที่คาดไว้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • เซ็นสัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้ากันเอง โดยไม่นำไปจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญา ซึ่งมีความเสี่ยงสูงที่จะตกเป็นโมฆะตามมาตรา 68 ประกอบมาตรา 152 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์
  • เข้าใจผิดว่าระบุให้ใช้กฎหมายต่างประเทศบังคับสัญญาแล้วไม่ต้องจดทะเบียนในไทย ซึ่งศาลล้มละลายกลางเคยวินิจฉัยว่าไม่เป็นข้อยกเว้นของมาตรา 68
  • คิดว่าสัญญาจัดจำหน่าย ตัวแทนขาย แฟรนไชส์ หรือ OEM ทุกฉบับต้องจดทะเบียนเป็นสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิเสมอไป ทั้งที่ต้องพิจารณาเนื้อหาจริงของสัญญาเป็นรายกรณี
  • เข้าใจผิดว่าการตรวจสอบแบรนด์ในการควบรวมกิจการทำได้จากสัญญาซื้อขายเพียงอย่างเดียว โดยไม่ตรวจสอบสถานะการจดทะเบียนโอนในทะเบียนเครื่องหมายการค้าของกรมฯ

คำถามที่พบบ่อย

โอนเครื่องหมายการค้าต่างจากอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าอย่างไร?

การโอนเครื่องหมายการค้า (Assignment) คือการโอนความเป็นเจ้าของเครื่องหมายไปให้อีกฝ่ายทั้งหมดหรือเฉพาะบางรายการสินค้า/บริการ ผู้โอนจะไม่มีสิทธิ์ในส่วนที่โอนไปอีกต่อไป ส่วนการอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้า (License) เจ้าของยังคงเป็นเจ้าของอยู่เช่นเดิม เพียงอนุญาตให้ผู้รับอนุญาตใช้เครื่องหมายตามขอบเขตที่ตกลงกันในสัญญาเท่านั้น

สัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าต้องจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาหรือไม่?

ต้องจดทะเบียน พระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า พ.ศ. 2534 มาตรา 68 กำหนดว่าสัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อนายทะเบียนตามหลักเกณฑ์ที่กำหนดในกฎกระทรวง หากไม่จดทะเบียน สัญญามีความเสี่ยงสูงที่จะตกเป็นโมฆะตามมาตรา 68 ประกอบมาตรา 152 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

โอนเครื่องหมายการค้าได้เพียงบางรายการสินค้าหรือไม่ ต้องโอนทั้งหมด?

โอนได้เฉพาะบางส่วน หลังการแก้ไขพระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2559 เจ้าของสามารถโอนเครื่องหมายการค้าเฉพาะบางรายการสินค้า/บริการ โดยยังถือสิทธิ์ในรายการที่เหลือไว้เองก็ได้ ไม่จำเป็นต้องโอนทั้งทะเบียน

สัญญาจัดจำหน่ายสินค้าทั่วไปถือเป็นสัญญาอนุญาตให้ใช้เครื่องหมายการค้าที่ต้องจดทะเบียนหรือไม่?

ไม่เสมอไป สัญญาตัวแทนจำหน่ายหรือจัดจำหน่ายสินค้าโดยทั่วไปที่ไม่ได้ให้สิทธิ์ใช้เครื่องหมายการค้าในลักษณะที่กฎหมายถือเป็นการอนุญาตให้ใช้สิทธิ อาจไม่จำเป็นต้องจดทะเบียนตามมาตรา 68 แต่ควรให้ทีมกฎหมายตรวจสอบเนื้อหาสัญญาแต่ละฉบับเป็นกรณีไป เนื่องจากศาลเป็นผู้พิจารณาข้อเท็จจริงเป็นรายคดี

ทวิช ทวีวัฒนาพันธ์
ตรวจทานโดย นายทวิช ทวีวัฒนาพันธ์กรรมการบริษัทและตัวแทนสิทธิบัตรขึ้นทะเบียน · ตรวจทานเมื่อ 16 พ.ย. 2569