เจ้าของลิขสิทธิ์สามารถโอนสิทธิ์ (Assignment) ให้ผู้อื่นเป็นเจ้าของแทน หรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ์ (License) โดยยังเป็นเจ้าของอยู่เช่นเดิมก็ได้ ตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 15 และ 17 การโอนสิทธิ์ต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษรและลงลายมือชื่อทั้งสองฝ่าย มิฉะนั้นไม่สมบูรณ์ตามกฎหมาย และหากสัญญาไม่ได้ระบุระยะเวลาไว้ กฎหมายให้ถือว่ามีผล 10 ปี ส่วนสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ์แม้กฎหมายไม่บังคับรูปแบบไว้ชัดเจนเท่ากัน แต่ควรทำเป็นลายลักษณ์อักษรเสมอเพื่อกำหนดขอบเขต ระยะเวลา และค่าตอบแทนให้ชัดเจน ทั้งสองกรณีไม่มีข้อกำหนดบังคับให้ต้องจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาจึงจะมีผลผูกพันคู่สัญญา ต่างจากสิทธิบัตรและเครื่องหมายการค้า
โอนสิทธิ์ (Assignment) กับอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ (License) ต่างกันอย่างไร
ทั้งสองคำมักถูกใช้สับสนกัน แต่มีผลทางกฎหมายต่างกันอย่างชัดเจน การโอนสิทธิ์ คือการโอนความเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ (ทั้งหมดหรือบางส่วน) ไปให้อีกฝ่ายอย่างถาวรตามระยะเวลาที่ตกลงกัน เมื่อโอนแล้วผู้โอนจะไม่มีสิทธิ์ในส่วนที่โอนไปอีกต่อไป ขณะที่การอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ เจ้าของลิขสิทธิ์ยังคงเป็นเจ้าของอยู่เช่นเดิม เพียงยินยอมให้ผู้รับอนุญาตใช้สิทธิ์บางส่วนตามขอบเขตที่กำหนดไว้ในสัญญา เช่น ใช้ได้เฉพาะช่องทางใด ในพื้นที่ใด หรือภายในระยะเวลาใด เมื่อสัญญาสิ้นสุด สิทธิ์จะกลับคืนมาเป็นของเจ้าของลิขสิทธิ์ทั้งหมด การอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ยังแบ่งเป็นแบบเอกสิทธิ์ (Exclusive) ที่เจ้าของจะไม่อนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิ์เดียวกันอีก กับแบบไม่เอกสิทธิ์ (Non-exclusive) ที่เจ้าของยังให้ผู้อื่นใช้สิทธิ์เดียวกันได้พร้อมกันหลายราย
สิทธิของเจ้าของลิขสิทธิ์ที่โอนหรืออนุญาตให้ใช้ได้ (มาตรา 15)
มาตรา 15 ให้สิทธิแต่เพียงผู้เดียวแก่เจ้าของลิขสิทธิ์ในการทำซ้ำหรือดัดแปลง การเผยแพร่ต่อสาธารณชน การให้เช่าต้นฉบับหรือสำเนางาน (จำกัดเฉพาะงานประเภทโปรแกรมคอมพิวเตอร์ โสตทัศนวัสดุ ภาพยนตร์ และสิ่งบันทึกเสียง) และที่สำคัญคือสิทธิในการอนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิตามที่กล่าวมาทั้งหมดนี้ ภายใต้ข้อยกเว้นในมาตรา 9, 10 และ 14 ของพระราชบัญญัติ ทั้งนี้เงื่อนไขที่เจ้าของลิขสิทธิ์กำหนดในการอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ต้องไม่เป็นการจำกัดการแข่งขันโดยไม่เป็นธรรม สิทธิเหล่านี้คือ "ของ" ที่ถูกโอนหรืออนุญาตให้ใช้ในสัญญาทุกฉบับ ไม่ว่าจะเป็นสัญญาโอนสิทธิ์หรือสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ก็ตาม
ข้อกำหนดทางกฎหมายสำหรับสัญญาโอนสิทธิ์ (มาตรา 17)
มาตรา 17 กำหนดหลักเกณฑ์ไว้ชัดเจนสำหรับการโอนสิทธิ์ว่าการโอนลิขสิทธิ์โดยวิธีอื่นนอกจากทางมรดก ต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษรและลงลายมือชื่อทั้งผู้โอนและผู้รับโอน หากไม่ทำตามรูปแบบนี้ การโอนจะไม่สมบูรณ์ตามกฎหมาย เจ้าของลิขสิทธิ์สามารถโอนสิทธิ์ทั้งหมดหรือเพียงบางส่วนก็ได้ และจะโอนแบบจำกัดระยะเวลาหรือตลอดอายุความคุ้มครองที่เหลือก็ได้เช่นกัน หากสัญญาโอนสิทธิ์ไม่ได้ระบุระยะเวลาไว้ กฎหมายให้ถือว่าการโอนนั้นมีผล 10 ปี ซึ่งอาจสั้นกว่าที่คู่สัญญาตั้งใจไว้จริงหากไม่ได้ระบุให้ชัดเจน (หมายเหตุ: มาตรา 17 มีบทบัญญัติแยกสำหรับการโอนสิทธิ์ของนักแสดง ซึ่งกำหนดระยะเวลาเริ่มต้นไว้ที่ 3 ปีหากไม่ได้ระบุไว้ ต่างจากระยะเวลา 10 ปีของการโอนลิขสิทธิ์ในงานสร้างสรรค์ทั่วไปที่กล่าวถึงในบทความนี้)
สัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ์: ขอบเขต ระยะเวลา และความเป็นเอกสิทธิ์
กฎหมายไม่ได้บังคับรูปแบบของสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ไว้ชัดเจนเท่ากับสัญญาโอนสิทธิ์ แต่ในทางปฏิบัติควรทำเป็นลายลักษณ์อักษรเสมอ และควรระบุรายละเอียดให้ครบถ้วน ได้แก่ ขอบเขตการใช้สิทธิ์ (ใช้ได้กับงานส่วนใด ช่องทางใด) ลักษณะการอนุญาต (เอกสิทธิ์หรือไม่เอกสิทธิ์) ระยะเวลา และค่าตอบแทน (ค่าลิขสิทธิ์แบบเหมาหรือแบ่งตามรายได้) ธุรกิจที่ซื้อซอฟต์แวร์ ว่าจ้างผลิตเนื้อหาการตลาด หรือให้สิทธิ์แฟรนไชส์ใช้เนื้อหาที่มีลิขสิทธิ์ ควรตรวจสอบว่าสัญญาที่ทำอยู่เป็นการโอนสิทธิ์หรือเพียงอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ เพราะส่งผลต่อสิทธิในการนำงานนั้นไปใช้ต่อ ดัดแปลง หรืออนุญาตให้บุคคลที่สามใช้สิทธิ์ต่ออย่างมีนัยสำคัญ
สิทธิทางศีลธรรม (Moral Rights): สิ่งที่โอนไปพร้อมกันไม่ได้
นอกจากสิทธิในทางเศรษฐกิจตามมาตรา 15 แล้ว มาตรา 18 ยังให้สิทธิทางศีลธรรม (Moral Rights) แก่ผู้สร้างสรรค์งาน เช่น สิทธิในการแสดงว่าตนเป็นผู้สร้างสรรค์งานนั้น และสิทธิคัดค้านการบิดเบือน ตัดทอน หรือดัดแปลงงานในลักษณะที่ก่อให้เกิดความเสียหายต่อชื่อเสียงหรือเกียรติคุณของผู้สร้างสรรค์ สิทธิทางศีลธรรมนี้เป็นสิทธิเฉพาะตัวของผู้สร้างสรรค์ แยกต่างหากจากสิทธิในทางเศรษฐกิจที่โอนหรืออนุญาตให้ใช้ได้ตามสัญญา และโดยทั่วไปถือว่ายังคงมีอยู่ต่อไปแม้ผู้สร้างสรรค์จะเสียชีวิตแล้วก็ตาม ธุรกิจที่รับโอนหรือรับอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ในงานสร้างสรรค์จึงควรตกลงเรื่องการให้เครดิตผู้สร้างสรรค์และขอบเขตการดัดแปลงงานไว้ในสัญญาให้ชัดเจน แม้จะได้รับสิทธิในทางเศรษฐกิจมาครบถ้วนแล้วก็ตาม
ต้องจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาหรือไม่
สัญญาโอนสิทธิ์หรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ์ในลิขสิทธิ์ไม่มีข้อกำหนดบังคับให้ต้องจดทะเบียนหรือแจ้งต่อกรมทรัพย์สินทางปัญญาจึงจะมีผลผูกพันคู่สัญญา ต่างจากสัญญาอนุญาตใช้สิทธิบัตรหรือเครื่องหมายการค้าซึ่งโดยทั่วไปต้องจดทะเบียนกับกรมฯ จึงจะสมบูรณ์ตามกฎหมาย คู่สัญญาจึงสามารถทำสัญญาโอนสิทธิ์หรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ์ลิขสิทธิ์กันเองได้โดยไม่ต้องยื่นเรื่องต่อหน่วยงานราชการ อย่างไรก็ตาม การแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์กับกรมทรัพย์สินทางปัญญาไว้ล่วงหน้าก็ยังมีประโยชน์ เพราะช่วยสร้างหลักฐานวันที่และรายละเอียดของผลงานที่ใช้อ้างอิงความเป็นเจ้าของเดิมก่อนทำสัญญาโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ์ได้
ทำไมเรื่องนี้สำคัญต่อธุรกิจ
ธุรกิจเกี่ยวข้องกับการโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ์ในลิขสิทธิ์อยู่บ่อยครั้งโดยไม่รู้ตัว เช่น การซื้อซอฟต์แวร์หรือระบบที่พัฒนาโดยบริษัทภายนอก (ต้องตรวจสอบว่าได้รับสิทธิ์แบบใด และสามารถนำไปดัดแปลงต่อได้หรือไม่) การว่าจ้างฟรีแลนซ์หรือเอเจนซี่ผลิตเนื้อหาการตลาด โลโก้ หรือภาพประกอบ (ต้องระบุในสัญญาว่าเป็นการโอนสิทธิ์ให้บริษัทเป็นเจ้าของ ไม่ใช่เพียงอนุญาตให้ใช้) และการให้สิทธิ์แฟรนไชส์หรือคู่ค้าใช้เนื้อหาที่มีลิขสิทธิ์ของตนเอง (ต้องกำหนดขอบเขต ระยะเวลา และค่าตอบแทนให้ชัดเจน) การตรวจสอบทรัพย์สินทางปัญญา (IP Due Diligence) ก่อนควบรวมหรือซื้อกิจการก็ต้องพิจารณาสัญญาโอนสิทธิ์และอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ที่มีอยู่ทั้งหมดด้วย เพราะมีผลต่อมูลค่าและสิทธิ์ในทรัพย์สินทางปัญญาที่แท้จริงของธุรกิจ
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ว่าจ้างฟรีแลนซ์หรือเอเจนซี่ผลิตงาน โดยไม่ระบุในสัญญาว่าเป็นการโอนสิทธิ์ ทำให้ผู้สร้างสรรค์ยังคงเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์อยู่ แม้บริษัทจะจ่ายเงินว่าจ้างแล้วก็ตาม
- ทำสัญญาโอนสิทธิ์ด้วยวาจาหรือไม่ลงลายมือชื่อให้ครบทั้งสองฝ่าย ทำให้การโอนไม่สมบูรณ์ตามมาตรา 17
- ไม่ระบุระยะเวลาในสัญญาโอนสิทธิ์ โดยคิดว่าจะมีผลตลอดไป ทั้งที่กฎหมายให้ถือว่ามีผลเพียง 10 ปีหากไม่ได้ระบุไว้
- สับสนระหว่างการโอนสิทธิ์กับการอนุญาตให้ใช้สิทธิ์แบบเอกสิทธิ์ ทั้งที่การอนุญาตให้ใช้สิทธิ์แม้เป็นแบบเอกสิทธิ์ก็ไม่ได้ทำให้ผู้รับอนุญาตกลายเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์
คำถามที่พบบ่อย
โอนสิทธิ์ลิขสิทธิ์ต่างจากการอนุญาตให้ใช้สิทธิ์อย่างไร?
การโอนสิทธิ์ (Assignment) คือการโอนความเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ไปให้อีกฝ่ายอย่างถาวรหรือตามระยะเวลาที่ตกลง ผู้โอนจะไม่มีสิทธิ์ในส่วนที่โอนไปอีก ส่วนการอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ (License) คือการให้สิทธิ์ใช้งานโดยเจ้าของยังคงเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์อยู่เช่นเดิม เพียงยินยอมให้ผู้รับอนุญาตใช้สิทธิ์ตามขอบเขตและระยะเวลาที่กำหนดไว้ในสัญญาเท่านั้น
สัญญาโอนสิทธิ์หรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ์ในลิขสิทธิ์ต้องทำเป็นหนังสือหรือไม่?
สำหรับการโอนสิทธิ์ กฎหมายกำหนดไว้ชัดเจนในมาตรา 17 ว่าต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษรและลงลายมือชื่อทั้งผู้โอนและผู้รับโอน (ยกเว้นกรณีโอนโดยทางมรดก) มิฉะนั้นการโอนไม่สมบูรณ์ตามกฎหมาย ส่วนสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ กฎหมายไม่ได้บังคับรูปแบบไว้ชัดเจนเท่ากับการโอนสิทธิ์ แต่ควรทำเป็นลายลักษณ์อักษรเสมอในทางปฏิบัติ เพื่อป้องกันข้อพิพาทเรื่องขอบเขต ระยะเวลา และค่าตอบแทน
ถ้าในสัญญาโอนสิทธิ์ไม่ได้ระบุระยะเวลาไว้ จะมีผลนานแค่ไหน?
มาตรา 17 กำหนดว่าหากสัญญาโอนสิทธิ์ไม่ได้ระบุระยะเวลาไว้ ให้ถือว่าการโอนนั้นมีผล 10 ปี เจ้าของลิขสิทธิ์จึงควรระบุระยะเวลาให้ชัดเจนในสัญญาเสมอ หากต้องการให้มีผลสั้นกว่าหรือยาวกว่า 10 ปี (เช่น ตลอดอายุความคุ้มครองที่เหลือ)
