เจ้าของสิทธิบัตรสามารถโอนสิทธิบัตร (Assignment) ให้ผู้อื่นเป็นเจ้าของแทนทั้งหมด หรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ (License) โดยยังเป็นเจ้าของอยู่เช่นเดิมก็ได้ ตามพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 มาตรา 41 ทั้งสัญญาโอนสิทธิและสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษรและจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาจึงจะมีผลตามกฎหมาย — ต่างจากลิขสิทธิ์ที่ไม่มีข้อบังคับให้ต้องจดทะเบียน หากสิทธิบัตรมีเจ้าของร่วมหลายคน ต้องได้รับความยินยอมจากเจ้าของร่วมทุกคนก่อนโอนหรืออนุญาตให้บุคคลที่สามใช้สิทธิตามมาตรา 40 ด้วย
โอนสิทธิบัตร (Assignment) กับอนุญาตให้ใช้สิทธิบัตร (License) ต่างกันอย่างไร
ทั้งสองคำมักถูกใช้สับสนกัน แต่มีผลทางกฎหมายต่างกันอย่างชัดเจน การโอนสิทธิบัตร คือการโอนความเป็นเจ้าของสิทธิบัตรทั้งหมดไปให้อีกฝ่ายอย่างถาวร เมื่อโอนแล้วผู้โอนจะไม่มีสิทธิ์ในสิทธิบัตรนั้นอีกต่อไป ขณะที่การอนุญาตให้ใช้สิทธิ เจ้าของสิทธิบัตรยังคงเป็นเจ้าของอยู่เช่นเดิม เพียงยินยอมให้ผู้รับอนุญาตใช้สิทธิตามขอบเขตและระยะเวลาที่กำหนดไว้ในสัญญาเท่านั้น เช่น ให้ผลิตหรือจำหน่ายสินค้าตามสิทธิบัตรได้เฉพาะในพื้นที่ใด หรือภายในระยะเวลาใด เมื่อสัญญาสิ้นสุด สิทธิ์จะกลับคืนมาเป็นของเจ้าของสิทธิบัตรทั้งหมด ธุรกิจที่จะซื้อหรือรับโอนเทคโนโลยีจึงควรตรวจสอบให้ชัดเจนว่าสัญญาที่ทำอยู่เป็นการโอนความเป็นเจ้าของ หรือเพียงได้รับอนุญาตให้ใช้สิทธิเท่านั้น
กฎหมายกำหนดรูปแบบของสัญญาไว้อย่างไร (มาตรา 41)
พระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 มาตรา 41 กำหนดไว้ชัดเจนว่าสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิและการโอนสิทธิบัตรต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษรและจดทะเบียนต่อกรมทรัพย์สินทางปัญญา จึงจะมีผลตามกฎหมาย ข้อกำหนดนี้ใช้กับทั้งสิทธิบัตรการประดิษฐ์และอนุสิทธิบัตร การทำสัญญากันเองโดยไม่นำไปจดทะเบียนกับกรมฯ จึงมีความเสี่ยงที่จะถือว่าไม่สมบูรณ์หรือไม่มีผลผูกพันตามกฎหมาย โดยเฉพาะเมื่อต้องอ้างสิทธิ์ต่อบุคคลภายนอก ข้อกำหนดนี้ต่างจากการโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ์ในลิขสิทธิ์ซึ่งไม่มีข้อบังคับให้ต้องจดทะเบียนกับกรมฯ แต่อย่างใด
ถ้าสิทธิบัตรมีเจ้าของร่วมหลายคน ต้องทำอย่างไร (มาตรา 40)
กรณีสิทธิบัตรมีเจ้าของร่วมกันหลายคน (เช่น ผลงานวิจัยร่วมของหลายบริษัท หรือสิ่งประดิษฐ์ที่มีผู้ประดิษฐ์ร่วมหลายคนแล้วถือสิทธิ์ร่วมกัน) มาตรา 40 กำหนดว่าการโอนสิทธิบัตรหรืออนุญาตให้บุคคลที่สามใช้สิทธิต้องได้รับความยินยอมจากเจ้าของร่วมทุกคนก่อน เว้นแต่เจ้าของร่วมจะตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่น เจ้าของร่วมฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งจึงไม่สามารถโอนหรืออนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิในสิทธิบัตรร่วมได้โดยลำพัง ธุรกิจที่ถือสิทธิบัตรร่วมกับผู้อื่นควรตกลงเรื่องการโอนและอนุญาตให้ใช้สิทธิไว้ในสัญญาความร่วมมือตั้งแต่ต้น เพื่อป้องกันข้อพิพาทเมื่อฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งต้องการโอนหรือหาผู้รับอนุญาตในอนาคต
ขั้นตอนการจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญา
เมื่อคู่สัญญาทำสัญญาโอนสิทธิหรือสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิเป็นลายลักษณ์อักษรแล้ว ขั้นตอนถัดไปคือการยื่นคำขอจดทะเบียนต่อกรมทรัพย์สินทางปัญญา โดยทั่วไปต้องเตรียมสัญญาที่ลงลายมือชื่อครบถ้วน หนังสือมอบอำนาจหากใช้ตัวแทนในการยื่นคำขอ และเอกสารแสดงตัวสิทธิบัตรที่เกี่ยวข้อง เมื่อกรมฯ ตรวจสอบและบันทึกการโอนหรือการอนุญาตให้ใช้สิทธิในทะเบียนสิทธิบัตรแล้ว การโอนหรือสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธินั้นจึงมีผลสมบูรณ์ตามกฎหมาย กระบวนการตรวจสอบและบันทึกของกรมฯ ไม่ได้เสร็จภายในวันเดียว ธุรกิจที่วางแผนซื้อขายหรือโอนสิทธิบัตรเป็นส่วนหนึ่งของดีลทางธุรกิจ (เช่น การควบรวมกิจการ) จึงควรนำระยะเวลาดำเนินการของกรมฯ มาคำนวณในไทม์ไลน์ของดีลด้วย และสอบถามระยะเวลาปัจจุบันกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาหรือตัวแทนสิทธิบัตรโดยตรง เนื่องจากไม่มีกำหนดเวลาตายตัวตามกฎหมาย
อนุญาตให้ใช้สิทธิแบบเอกสิทธิ์ (Exclusive) หรือไม่เอกสิทธิ์ (Non-exclusive)
พระราชบัญญัติสิทธิบัตรไม่ได้กำหนดไว้ว่าสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิต้องเป็นแบบเอกสิทธิ์ (Exclusive) ที่เจ้าของจะไม่อนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิเดียวกันอีก หรือแบบไม่เอกสิทธิ์ (Non-exclusive) ที่เจ้าของยังให้ผู้อื่นใช้สิทธิเดียวกันได้พร้อมกันหลายราย กฎหมายปล่อยให้เป็นเรื่องที่คู่สัญญาต้องตกลงและระบุไว้ในสัญญาเอง หากสัญญาไม่ได้ระบุให้ชัดเจน อาจนำไปสู่ข้อพิพาทในอนาคตว่าผู้อนุญาตมีสิทธิอนุญาตให้บุคคลอื่นใช้สิทธิเดียวกันได้อีกหรือไม่ สัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิที่ดีจึงควรระบุทั้งลักษณะความเป็นเอกสิทธิ์ ขอบเขตการใช้สิทธิ ระยะเวลา และค่าตอบแทนไว้ให้ครบถ้วน และควรหลีกเลี่ยงเงื่อนไขที่จำกัดการแข่งขันโดยไม่เป็นธรรมหรือสร้างภาระเกินสมควรแก่ผู้รับอนุญาต
ถ้าไม่จดทะเบียนกับกรมฯ จะเกิดอะไรขึ้น
เมื่อมาตรา 41 กำหนดให้การจดทะเบียนเป็นเงื่อนไขของผลทางกฎหมาย การโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิที่ทำกันเองโดยไม่นำไปจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาจึงมีความเสี่ยงสูงที่จะไม่สมบูรณ์หรือไม่มีผลผูกพันตามกฎหมาย โดยเฉพาะในการอ้างสิทธิ์ต่อบุคคลภายนอก เช่น ผู้ซื้อกิจการที่เข้าใจว่าได้รับโอนสิทธิบัตรมาแล้วตามสัญญาซื้อขายกิจการ แต่ไม่เคยนำการโอนไปจดทะเบียนกับกรมฯ อาจพบว่าในทางกฎหมายสิทธิบัตรนั้นยังเป็นของผู้ขายเดิมอยู่ หรือผู้รับอนุญาตที่ไม่ได้จดทะเบียนสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิอาจเผชิญข้อโต้แย้งเรื่องสิทธิในการใช้งานเมื่อเกิดข้อพิพาทกับบุคคลที่สาม การจดทะเบียนกับกรมฯ จึงไม่ใช่เพียงพิธีการ แต่เป็นขั้นตอนที่มีผลต่อความสมบูรณ์ของสิทธิ์โดยตรง
ทำไมเรื่องนี้สำคัญต่อธุรกิจ
ธุรกิจเกี่ยวข้องกับการโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิบัตรในหลายสถานการณ์ เช่น การซื้อหรือขายกิจการที่มีสิทธิบัตรเป็นส่วนหนึ่งของทรัพย์สิน (การตรวจสอบทรัพย์สินทางปัญญา หรือ IP Due Diligence ก่อนปิดดีล ต้องตรวจสอบสถานะการจดทะเบียนในทะเบียนสิทธิบัตรของกรมฯ ไม่ใช่เพียงเชื่อตามสัญญาที่คู่สัญญาเซ็นกันเอง) การอนุญาตให้โรงงานหรือคู่ค้าผลิตสินค้าตามสิทธิบัตรของตนเอง (ต้องกำหนดขอบเขต พื้นที่ ระยะเวลา และค่าตอบแทนให้ชัดเจน) การร่วมทุนกับพันธมิตรต่างชาติที่นำเทคโนโลยีที่มีสิทธิบัตรเข้ามาในกิจการร่วม และการโอนสิทธิบัตรระหว่างบริษัทในเครือเมื่อมีการปรับโครงสร้างองค์กร ทุกกรณีข้างต้นจำเป็นต้องผ่านขั้นตอนการจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาให้ครบถ้วน ไม่เช่นนั้นมูลค่าและสิทธิ์ในทรัพย์สินทางปัญญาที่แท้จริงของธุรกิจอาจไม่เป็นไปตามที่คาดไว้
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เซ็นสัญญาโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิกันเอง โดยไม่นำไปจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญา ทำให้การโอนหรือสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิอาจไม่สมบูรณ์ตามมาตรา 41
- ไม่ขอความยินยอมจากเจ้าของร่วมทุกคนก่อนโอนหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ เมื่อสิทธิบัตรมีเจ้าของร่วมหลายคนตามมาตรา 40
- ไม่ระบุความเป็นเอกสิทธิ์หรือไม่เอกสิทธิ์ในสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิไว้ให้ชัดเจน จนนำไปสู่ข้อพิพาทว่าผู้อนุญาตให้สิทธิผู้อื่นใช้สิทธิเดียวกันได้อีกหรือไม่
- เข้าใจผิดว่าการตรวจสอบสิทธิบัตรในการควบรวมกิจการทำได้จากสัญญาซื้อขายเพียงอย่างเดียว โดยไม่ตรวจสอบสถานะการจดทะเบียนโอนในทะเบียนสิทธิบัตรของกรมฯ
คำถามที่พบบ่อย
โอนสิทธิบัตรต่างจากอนุญาตให้ใช้สิทธิบัตรอย่างไร?
การโอนสิทธิบัตร (Assignment) คือการโอนความเป็นเจ้าของสิทธิบัตรทั้งหมดไปให้อีกฝ่าย ผู้โอนจะไม่มีสิทธิ์ในสิทธิบัตรนั้นอีกต่อไป ส่วนการอนุญาตให้ใช้สิทธิ (License) เจ้าของสิทธิบัตรยังคงเป็นเจ้าของอยู่เช่นเดิม เพียงอนุญาตให้ผู้รับอนุญาตใช้สิทธิตามขอบเขตและระยะเวลาที่ตกลงกันในสัญญาเท่านั้น
สัญญาโอนสิทธิบัตรหรืออนุญาตให้ใช้สิทธิบัตรต้องจดทะเบียนกับกรมทรัพย์สินทางปัญญาหรือไม่?
ต้องจดทะเบียน พระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 มาตรา 41 กำหนดว่าทั้งสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิและการโอนสิทธิบัตรต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษรและจดทะเบียนต่อกรมทรัพย์สินทางปัญญาจึงจะมีผลตามกฎหมาย ต่างจากลิขสิทธิ์ที่ไม่มีข้อบังคับให้ต้องจดทะเบียน
ถ้าสิทธิบัตรมีเจ้าของร่วมหลายคน เจ้าของคนเดียวโอนหรืออนุญาตให้ผู้อื่นใช้สิทธิได้หรือไม่?
ไม่ได้ ตามมาตรา 40 ถ้าสิทธิบัตรมีเจ้าของร่วมหลายคน การโอนสิทธิบัตรหรืออนุญาตให้บุคคลที่สามใช้สิทธิต้องได้รับความยินยอมจากเจ้าของร่วมทุกคนก่อน เว้นแต่จะมีข้อตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่น
สัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิบัตรต้องเป็นแบบเอกสิทธิ์เสมอหรือไม่?
ไม่จำเป็น กฎหมายไม่ได้กำหนดไว้ว่าสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิบัตรต้องเป็นแบบเอกสิทธิ์ (Exclusive) หรือไม่เอกสิทธิ์ (Non-exclusive) คู่สัญญาจึงควรระบุให้ชัดเจนในสัญญาเองว่าต้องการให้เป็นแบบใด เพื่อป้องกันข้อพิพาทในอนาคต
