สืบค้นสิทธิบัตรคืออะไร ครบทุกเรื่องที่ต้องรู้

สืบค้นสิทธิบัตรคืออะไร

การสืบค้นสิทธิบัตรคือการค้นหางานที่ปรากฏอยู่แล้ว (Prior Art) เช่น สิทธิบัตร อนุสิทธิบัตร คำขอที่เผยแพร่แล้ว เอกสารวิชาการ หรือข้อมูลทางเทคนิคอื่นที่เกี่ยวข้อง ซึ่งอาจมีผลต่อความใหม่หรือขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้นของสิ่งประดิษฐ์ โดยพิจารณาเทียบกับวันยื่นคำขอหรือวันที่มีผลเป็นวันยื่นคำขอสำหรับการประดิษฐ์นั้น แล้วแต่กรณี ผลการสืบค้นใช้ประกอบการประเมินและตัดสินใจก่อนยื่นคำขอ แต่ไม่ใช่การรับประกันว่าจะได้รับสิทธิบัตร เนื่องจากกรมทรัพย์สินทางปัญญาจะพิจารณาคำขอตามข้อเท็จจริง เอกสารที่ตรวจพบ ข้อถือสิทธิที่ยื่นหรือแก้ไข และหลักเกณฑ์ตามกฎหมายในกระบวนการตรวจสอบคำขอ

ทำไมต้องสืบค้นก่อนยื่นจดสิทธิบัตร

พระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 กำหนดให้สิ่งประดิษฐ์ที่จะขอรับสิทธิบัตรได้ต้องมีความใหม่ (Novelty) ตามมาตรา 6 มีขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น (Inventive Step) ตามมาตรา 7 และประยุกต์ใช้ในทางอุตสาหกรรมได้ตามมาตรา 8 โดยเป็นไปตามหลักเกณฑ์การขอรับสิทธิบัตรในมาตรา 5 — หากมีงานที่ปรากฏอยู่แล้วซึ่งเปิดเผยองค์ประกอบสำคัญของสิ่งประดิษฐ์ไว้ครบถ้วนก่อนวันยื่นคำขอ ไม่ว่าจะโดยผู้อื่นหรือโดยตัวคุณเอง ก็อาจทำให้ขาดความใหม่และถูกปฏิเสธคำขอได้ ส่วนงานที่ปรากฏอยู่แล้วที่เกี่ยวข้องเพียงบางส่วนหรือใกล้เคียงกันอาจไม่ทำลายความใหม่ในตัวเอง แต่ยังมีผลต่อการประเมินขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้นได้ การสืบค้นก่อนยื่นช่วยให้ทราบล่วงหน้าว่ามีความเสี่ยงเหล่านี้อยู่หรือไม่ ก่อนเสียเวลาและค่าธรรมเนียมกับคำขอที่มีโอกาสสำเร็จต่ำ

โดยทั่วไป กฎหมายสิทธิบัตรไทยไม่ได้กำหนดให้ผู้ขอต้องจัดทำรายงานสืบค้นก่อนยื่นคำขอ และไม่ได้กำหนดหน้าที่เปิดเผย prior art ในลักษณะเดียวกับ duty of disclosure ของบางประเทศ อย่างไรก็ตาม ผู้ยื่นยังคงต้องให้ข้อมูลและเอกสารที่ถูกต้องครบถ้วนตามข้อกำหนดของกระบวนการยื่นและตรวจสอบคำขอ

Patentability Search กับ Freedom-to-Operate (FTO) ต่างกันอย่างไร

สองคำนี้มักถูกเข้าใจว่าเป็นเรื่องเดียวกัน แต่จริงๆ แล้วตอบคำถามคนละเรื่อง:

• Patentability Search ตรวจสอบว่า "สิ่งประดิษฐ์ของคุณมีความใหม่พอจะจดสิทธิบัตรได้หรือไม่" — เทียบกับงานที่มีอยู่ก่อนทั้งหมด ไม่ว่าสิทธิบัตรนั้นจะยังมีผลบังคับใช้อยู่หรือหมดอายุไปแล้ว
• Freedom-to-Operate (FTO) ตรวจสอบว่า "การผลิต ใช้ หรือจำหน่ายสินค้าของคุณจะไปละเมิดสิทธิบัตรของผู้อื่นหรือไม่" — เทียบเฉพาะกับสิทธิบัตรที่ยังมีผลบังคับใช้อยู่ในประเทศที่คุณจะดำเนินธุรกิจ

ข้อควรระวัง: สิ่งประดิษฐ์ที่ "จดสิทธิบัตรได้" ไม่ได้แปลว่า "ผลิต/จำหน่ายได้โดยไม่ละเมิดใคร" เพราะสิ่งประดิษฐ์ที่มีความใหม่พอจะจดสิทธิบัตรของตัวเองได้ ก็ยังอาจมีองค์ประกอบบางส่วนที่ไปทับซ้อนกับข้อถือสิทธิของสิทธิบัตรผู้อื่นที่ยังมีผลบังคับใช้อยู่ ทั้งสองการวิเคราะห์จึงตอบคำถามคนละมิติ และ FTO มีความซับซ้อนและความเสี่ยงทางกฎหมายสูงกว่า Patentability Search มาก เพราะเกี่ยวข้องกับการตีความขอบเขตข้อถือสิทธิ (Claim) ของสิทธิบัตรผู้อื่นโดยตรง ควรให้ผู้เชี่ยวชาญเป็นผู้ประเมิน ไม่ควรสรุปเองจากการค้นหาด้วยคำสำคัญในฐานข้อมูลเพียงอย่างเดียว อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมได้ในFreedom-to-Operate (FTO) คืออะไร ต่างจาก Patentability Search อย่างไร

ควรสืบค้นตอนไหน

แนะนำให้สืบค้นตั้งแต่ช่วงต้นของการพัฒนาสิ่งประดิษฐ์ ก่อนลงทุนพัฒนาต่อหรือยื่นคำขอ เพื่อให้ยังมีเวลาปรับทิศทางหากพบว่ามีงานใกล้เคียงอยู่แล้ว ยิ่งสืบค้นช้าเท่าไหร่ ต้นทุนของการค้นพบว่าซ้ำกับงานที่มีอยู่ก่อนก็ยิ่งสูงขึ้นเท่านั้น

ฐานข้อมูลสืบค้นสิทธิบัตรของไทยและต่างประเทศ

สืบค้นเบื้องต้นด้วยตนเองได้ฟรีผ่านฐานข้อมูลทางการ ไม่มีค่าใช้จ่าย:

• ประเทศไทย: ระบบสืบค้นทรัพย์สินทางปัญญาของกรมทรัพย์สินทางปัญญา (search.ipthailand.go.th) ครอบคลุมสิทธิบัตร อนุสิทธิบัตร และสิทธิบัตรการออกแบบที่ยื่นในประเทศไทย
• ระดับสากล: PATENTSCOPE ของ WIPO (patentscope.wipo.int) ครอบคลุมคำขอระหว่างประเทศระบบ PCT และฐานข้อมูลของสำนักงานสิทธิบัตรหลายประเทศ
• ยุโรป: Espacenet ของสำนักงานสิทธิบัตรยุโรป (worldwide.espacenet.com) ครอบคลุมเอกสารสิทธิบัตรจากกว่า 100 ประเทศ
• สหรัฐอเมริกา: Patent Public Search ของ USPTO (ppubs.uspto.gov) สำหรับสิทธิบัตรที่จดทะเบียนหรือยื่นในสหรัฐฯ

ข้อจำกัดของการสืบค้นด้วยตนเอง

การสืบค้นด้วยตนเองมีข้อจำกัดที่ควรทราบก่อนสรุปผล: การค้นหาด้วยคำสำคัญอาจพลาดเอกสารที่ใช้ศัพท์เทคนิคต่างออกไปแม้เนื้อหาจะใกล้เคียงกัน การตีความขอบเขตข้อถือสิทธิ (Claim) ของสิทธิบัตรที่พบต้องอาศัยความเข้าใจทางกฎหมายและเทคนิคเฉพาะทาง และไม่มีฐานข้อมูลใดครอบคลุม "ทุก" เอกสารที่เผยแพร่แล้วทั่วโลกอย่างสมบูรณ์ 100% ผลการสืบค้นเป็นข้อมูลและการประเมินภายใต้ขอบเขต ฐานข้อมูล กลยุทธ์การค้นหา และข้อมูลที่มีอยู่ ณ วันที่จัดทำรายงาน ไม่ใช่การรับประกันผลการพิจารณาของกรมทรัพย์สินทางปัญญาหรือหลักประกันว่าจะไม่ละเมิดสิทธิของบุคคลอื่น

เมื่อไหร่ควรใช้บริการสืบค้นแบบมืออาชีพ

การสืบค้นด้วยตนเองผ่านฐานข้อมูลฟรีเหมาะกับการประเมินเบื้องต้นในช่วงตั้งไอเดีย แต่เมื่อสิ่งประดิษฐ์ใกล้พร้อมยื่นคำขอจริง มีความซับซ้อนทางเทคนิคสูง ต้องดำเนินธุรกิจในหลายประเทศ หรือมีมูลค่าการลงทุนสูงพอที่ความเสี่ยงจากการพลาดงานที่มีอยู่ก่อนจะสร้างความเสียหายมาก ควรพิจารณาใช้บริการสืบค้นแบบมืออาชีพที่มีตัวแทนช่วยตีความผลและประเมินความเสี่ยงอย่างเป็นระบบ ดูปัจจัยแบบละเอียดได้ในสืบค้นสิทธิบัตรเอง หรือจ้างมืออาชีพดี ปัจจัยที่ควรพิจารณา