สรุปสาระสำคัญ

สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์กำหนดให้แบบผลิตภัณฑ์ต้องมี "ความใหม่" ณ วันยื่นคำขอ การเปิดเผยต่อสาธารณะก่อนยื่น เช่น เปิดตัวสินค้า โพสต์ภาพ หรือจัดแสดงในงานแสดงสินค้าทั่วไป อาจทำให้เสียความใหม่และจดสิทธิบัตรการออกแบบไม่ได้อีก สิทธิบัตรการประดิษฐ์มีข้อยกเว้น 12 เดือนทั่วไปสำหรับการเปิดเผยโดยผู้ประดิษฐ์เองตามมาตรา 6 แต่สิทธิบัตรการออกแบบไม่ได้รับข้อยกเว้นทั่วไปแบบเดียวกัน มีเพียงข้อยกเว้นที่แคบกว่าตามมาตรา 65 (ซึ่งนำมาตรา 19 มาใช้) สำหรับการจัดแสดงในงานที่รัฐบาลไทยจัดหรืออนุญาตให้จัดขึ้นในประเทศไทยเท่านั้น จึงควรยื่นคำขอก่อนเปิดเผยการออกแบบในทุกรูปแบบเสมอเมื่อเป็นไปได้

ทำไม "ความใหม่" ของการออกแบบจึงสำคัญ

ตามพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 มาตรา 56 แบบผลิตภัณฑ์ที่จะขอรับสิทธิบัตรการออกแบบได้ต้องเป็น "การออกแบบผลิตภัณฑ์ใหม่" เพื่ออุตสาหกรรมหรือหัตถกรรม มาตรา 57 กำหนดว่าแบบผลิตภัณฑ์ลักษณะใดไม่ถือเป็นการออกแบบใหม่ ได้แก่ (1) แบบผลิตภัณฑ์ที่มีหรือใช้แพร่หลายอยู่แล้วในราชอาณาจักรก่อนวันยื่นคำขอ (2) แบบผลิตภัณฑ์ที่ได้มีการเปิดเผยภาพ สาระสำคัญ หรือรายละเอียดในเอกสารหรือสิ่งพิมพ์ที่เผยแพร่มาแล้วไม่ว่าในหรือนอกราชอาณาจักรก่อนวันยื่นคำขอ (3) แบบผลิตภัณฑ์ที่เคยมีประกาศโฆษณาตามมาตรา 65 มาก่อนวันยื่นคำขอ และ (4) แบบผลิตภัณฑ์ที่เป็นแบบเลียนแบบแบบผลิตภัณฑ์ข้างต้น เช่นเดียวกับสิทธิบัตรการประดิษฐ์ ความใหม่ของการออกแบบถูกวัด ณ วันยื่นคำขอ ไม่ใช่วันที่ออกแบบเสร็จ การเปิดเผยแม้เพียงครั้งเดียวก่อนวันนั้นจึงอาจมีผลกระทบได้

การเปิดเผยแบบใดอาจทำให้เสียความใหม่ของการออกแบบ

มาตรา 57 ครอบคลุมทั้งความเป็นที่รู้จักหรือใช้แพร่หลายในราชอาณาจักร และการเปิดเผยภาพ สาระสำคัญ หรือรายละเอียดในเอกสารหรือสิ่งพิมพ์ที่เผยแพร่แล้วไม่ว่าในหรือนอกราชอาณาจักร ตัวอย่างที่พบบ่อยและมีความเสี่ยงสำหรับสินค้าที่วางแผนจดสิทธิบัตรการออกแบบ ได้แก่:

  • การเปิดตัวสินค้า — วางขายหรือเสนอขายสินค้าที่มีรูปลักษณ์ตามแบบนั้น แม้เป็นการขายจำนวนน้อยหรือเป็นตัวอย่าง
  • การโพสต์ภาพสินค้า — เผยแพร่ภาพ วิดีโอ หรือภาพร่างของรูปลักษณ์สินค้าบนโซเชียลมีเดียหรือเว็บไซต์
  • แคตตาล็อกหรือสื่อโฆษณา — เผยแพร่รูปลักษณ์สินค้าผ่านแคตตาล็อก โบรชัวร์ หรือเว็บไซต์ขายสินค้า
  • งานแสดงสินค้า — จัดแสดงต้นแบบหรือสินค้าจริงในงานแสดงสินค้าทั่วไป
  • แคมเปญระดมทุน (Crowdfunding) — เผยแพร่ภาพหรือรายละเอียดรูปลักษณ์สินค้าเพื่อระดมทุนล่วงหน้า
  • การส่งแบบให้ผู้ผลิตหรือซัพพลายเออร์ประเมินราคา — โดยไม่มีข้อตกลงรักษาความลับ
  • การนำเสนอต่อผู้จัดจำหน่ายหรือร้านค้าปลีก — เพื่อเสนอขายหรือวางสินค้าก่อนยื่นคำขอ

ความเสี่ยงของแต่ละกรณีขึ้นอยู่กับว่าผู้รับข้อมูลเป็นสาธารณะจริงหรือมีการจำกัดขอบเขตและความลับไว้หรือไม่ ดูหัวข้อถัดไป

ต่างจากสิทธิบัตรการประดิษฐ์อย่างไร — มีข้อยกเว้นเฉพาะกรณีจัดแสดงนิทรรศการเท่านั้น

สำหรับสิทธิบัตรการประดิษฐ์ มาตรา 6 วรรคท้ายแห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 ให้ข้อยกเว้นทั่วไปสำหรับการเปิดเผยบางกรณีภายใน 12 เดือนก่อนยื่นคำขอ เช่น การเปิดเผยโดยผู้ประดิษฐ์เอง หรือการจัดแสดงในงานนิทรรศการระหว่างประเทศหรือนิทรรศการที่ทางราชการรับรอง ข้อยกเว้นทั่วไปนี้ไม่ได้ขยายไปถึงสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ เพราะมาตรา 65 ซึ่งระบุว่านำบทบัญญัติมาตราใดของสิทธิบัตรการประดิษฐ์มาใช้กับสิทธิบัตรการออกแบบโดยอนุโลม ไม่ได้รวมมาตรา 6 ไว้ด้วย

อย่างไรก็ตาม มาตรา 65 นำมาตรา 19 มาใช้กับสิทธิบัตรการออกแบบโดยอนุโลม มาตรา 19 ครอบคลุมกรณีที่แคบกว่า คือ หากมีการจัดแสดงแบบผลิตภัณฑ์ในงานที่รัฐบาลไทยจัดให้มีขึ้นหรืออนุญาตให้มีขึ้นในประเทศไทย และยื่นคำขอรับสิทธิบัตรการออกแบบภายใน 12 เดือนนับแต่วันเปิดงานนั้น ให้ถือว่าได้ยื่นคำขอในวันเปิดงานแสดงนั้น กลไกนี้รักษาความใหม่ไว้ได้เฉพาะสำหรับการเปิดเผยในงานแสดงนั้นเท่านั้น และเฉพาะเมื่อยื่นคำขอภายในกำหนดเวลาด้วย ไม่ครอบคลุมการเปิดตัวสินค้าทั่วไป การโพสต์ภาพ แคตตาล็อก งานแสดงสินค้าทั่วไป หรือการเปิดเผยอื่นใดที่ไม่ใช่งานนิทรรศการที่รัฐบาลจัดหรืออนุญาตตามเงื่อนไขนี้

ผู้ประกอบการจำนวนไม่น้อยเข้าใจผิดว่าสิทธิบัตรการออกแบบมีระยะเวลาผ่อนผันแบบกว้างเหมือนสิทธิบัตรการประดิษฐ์ เนื่องจากทั้งสองอยู่ภายใต้พระราชบัญญัติฉบับเดียวกัน ความเข้าใจผิดนี้มีความเสี่ยงสูง เพราะนอกเหนือจากกรณีงานนิทรรศการตามมาตรา 19/65 ข้างต้น การเปิดเผยการออกแบบก่อนยื่นคำขอไม่มีข้อยกเว้นเลย และสิทธิในการจดสิทธิบัตรการออกแบบอาจเสียไปแล้วโดยไม่รู้ตัว ก่อนวางแผนจัดแสดงสินค้าในงานใดๆ ควรตรวจสอบกับตัวแทนสิทธิบัตรที่ขึ้นทะเบียนว่างานนั้นเข้าเงื่อนไขมาตรา 19 หรือไม่ และกำหนดเวลายื่นคำขอภายใน 12 เดือนจะทันหรือไม่ อย่าสันนิษฐานว่างานแสดงสินค้าใดก็ได้เข้าข้อยกเว้นนี้โดยอัตโนมัติ

การเปิดเผยแบบมีข้อผูกมัดรักษาความลับ (NDA) ช่วยได้แค่ไหน

การเปิดเผยที่ยังคงเป็นความลับอย่างแท้จริง เช่น มีข้อตกลงรักษาความลับ (NDA) ที่จำกัดผู้รับข้อมูลและขอบเขตการใช้งานไว้ชัดเจน โดยทั่วไปถือว่าไม่ถึงขั้นเป็นการเปิดเผยต่อสาธารณะ ซึ่งเป็นหลักการทั่วไปที่ว่าการเปิดเผยที่เป็นความลับจริงไม่ทำให้เสียความใหม่ แนวทางของ WIPO เองก็แนะนำให้ผู้ออกแบบทำข้อตกลงรักษาความลับก่อนเปิดเผยแบบผลิตภัณฑ์กับผู้ผลิต ซัพพลายเออร์ หรือบุคคลภายนอกเช่นกัน อย่างไรก็ตาม ควรถือว่า NDA เป็นมาตรการลดความเสี่ยง ไม่ใช่หลักประกันที่แน่นอน เพราะไม่ได้ป้องกันการรั่วไหลจากอีกฝ่าย และไม่ได้เป็นตัวกำหนดผลการพิจารณาในกรณีเฉพาะด้วยตัวเอง ควรทำข้อตกลงที่มีขอบเขตชัดเจนก่อนเปิดเผยทุกครั้ง จำกัดผู้รับข้อมูลเท่าที่จำเป็น และปรึกษาตัวแทนสิทธิบัตรเพื่อประเมินความเสี่ยงเฉพาะกรณีก่อนเปิดเผยรูปลักษณ์สินค้ากับบุคคลภายนอก

ทำไมควรยื่นคำขอก่อนเปิดเผยเสมอ — สำคัญยิ่งกว่าสิทธิบัตรการประดิษฐ์

เนื่องจากสิทธิบัตรการออกแบบมีเพียงข้อยกเว้นที่แคบตามมาตรา 65/19 สำหรับกรณีงานนิทรรศการเท่านั้น ไม่ได้มีข้อยกเว้นทั่วไปเหมือนมาตรา 6 ของสิทธิบัตรการประดิษฐ์ วิธีที่ปลอดภัยที่สุดในทางปฏิบัติคือการยื่นคำขอรับสิทธิบัตรการออกแบบให้เสร็จก่อนที่จะมีการเปิดเผยรูปลักษณ์สินค้าต่อสาธารณะในรูปแบบใดๆ ไม่ว่าจะเป็นการเปิดตัวสินค้า การโพสต์ภาพ หรือการจัดแสดงในงานใดก็ตาม เมื่อยื่นคำขอแล้ว วันยื่นคำขอจะกลายเป็นวันที่ใช้พิจารณาความใหม่ การเปิดเผยหลังจากนั้นจึงไม่กระทบคำขอที่ยื่นไปแล้วอีกต่อไป

ถ้าเปิดเผยการออกแบบไปแล้ว ควรทำอย่างไร

หากมีการเปิดเผยรูปลักษณ์สินค้าไปแล้วไม่ว่าโดยตั้งใจหรือไม่ตั้งใจ ขั้นตอนที่ควรพิจารณาคือ หยุดการเปิดเผยเพิ่มเติมทันที บันทึกวันที่ ลักษณะ และขอบเขตผู้รับรู้ของการเปิดเผยนั้นให้ละเอียดที่สุดเท่าที่จำได้ ตรวจสอบว่าการเปิดเผยนั้นเกิดขึ้นในงานที่รัฐบาลไทยจัดหรืออนุญาตให้จัดขึ้นในประเทศไทยหรือไม่ เพราะหากยื่นคำขอภายใน 12 เดือนนับแต่วันเปิดงาน ข้อยกเว้นตามมาตรา 65 อาจยังรักษาวันยื่นคำขอไว้ได้ และติดต่อตัวแทนสิทธิบัตรที่ขึ้นทะเบียนโดยเร็วที่สุดเพื่อประเมินสถานการณ์ นอกเหนือจากกรณีงานนิทรรศการนี้ สิทธิบัตรการออกแบบไม่มีข้อยกเว้นทั่วไป โอกาสที่จะยังสามารถยื่นคำขอได้สำเร็จจึงมีความไม่แน่นอนสูงกว่า ไม่ควรสันนิษฐานเองว่าสิทธิ์เสียไปแล้วหรือยังปลอดภัยอยู่โดยไม่ผ่านการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญ

ผลกระทบต่อการยื่นจดทะเบียนระหว่างประเทศ

หากมีแผนยื่นขอรับความคุ้มครองการออกแบบในประเทศอื่นด้วย ควรทราบว่ากฎเกณฑ์เรื่องความใหม่และข้อยกเว้นการเปิดเผยของแต่ละประเทศแตกต่างกันไปตามกฎหมายภายในของประเทศนั้น บางประเทศอาจมีข้อยกเว้นหรือระยะเวลาผ่อนผันสำหรับการออกแบบที่แตกต่างจากประเทศไทย การเปิดเผยที่ทำให้เสียสิทธิในประเทศไทยอาจยังคงมีสิทธิยื่นได้ในบางประเทศ หรือในทางกลับกัน จึงควรวางแผนประเทศเป้าหมายที่จะยื่นคำขอตั้งแต่ก่อนมีการเปิดเผยใดๆ และปรึกษาผู้เชี่ยวชาญกฎหมายการออกแบบผลิตภัณฑ์ของประเทศเป้าหมายแยกต่างหากสำหรับกฎเรื่องความใหม่ของประเทศนั้นโดยเฉพาะ

รายการตรวจสอบก่อนตัดสินใจ

  • ยังไม่ได้เปิดเผยรูปลักษณ์สินค้าต่อใครเลย — ควรยื่นคำขอจดสิทธิบัตรการออกแบบก่อนเปิดเผยเสมอเมื่อทำได้ นี่คือแนวทางที่ปลอดภัยที่สุด
  • ต้องเปิดเผยกับผู้ผลิต ซัพพลายเออร์ หรือผู้จัดจำหน่าย — ทำ NDA ที่มีขอบเขตชัดเจนก่อนเปิดเผยทุกครั้ง จำกัดผู้รับข้อมูลเท่าที่จำเป็น และเก็บสำเนาข้อตกลงไว้เป็นหลักฐาน
  • วางแผนเปิดตัวสินค้าหรือจัดแสดงในงานแสดงสินค้าทั่วไป — กรณีนี้ไม่มีข้อยกเว้นรองรับ ควรยื่นคำขอให้เสร็จก่อนวันเปิดตัวหรือจัดแสดงเสมอ
  • วางแผนจัดแสดงในงานที่รัฐบาลไทยจัดหรืออนุญาตให้จัดขึ้นในประเทศไทย — ตรวจสอบกับตัวแทนสิทธิบัตรที่ขึ้นทะเบียนว่างานนั้นเข้าเงื่อนไขมาตรา 19 หรือไม่ และยื่นคำขอภายใน 12 เดือนนับแต่วันเปิดงานเพื่อรักษาวันยื่นคำขอตามมาตรา 65 การยื่นคำขอก่อนจัดแสดงยังคงเป็นวิธีที่ปลอดภัยที่สุด
  • เปิดเผยไปแล้วโดยไม่ตั้งใจ — ติดต่อตัวแทนสิทธิบัตรทันทีเพื่อประเมินทางเลือกที่เหลืออยู่ อย่ารอ
  • วางแผนยื่นขอความคุ้มครองในต่างประเทศด้วย — ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญกฎหมายการออกแบบของประเทศเป้าหมายเกี่ยวกับกฎเรื่องความใหม่ของประเทศนั้นแยกต่างหาก
ทวิช ทวีวัฒนาพันธ์
ตรวจทานโดย นายทวิช ทวีวัฒนาพันธ์กรรมการบริษัทและตัวแทนสิทธิบัตรขึ้นทะเบียน · ตรวจทานเมื่อ 26 ต.ค. 2569