กฎหมายไทยไม่มีหลัก "Fair Use" แบบเปิดกว้างเหมือนสหรัฐอเมริกา บทความนี้อธิบายตัวอย่างข้อยกเว้นที่พบบ่อยในหมวด 6 ของพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 เช่น การใช้เพื่อการวิจัยหรือการศึกษาที่ไม่หากำไร การใช้ส่วนตัว การสอนในชั้นเรียน การใช้ในการสอบ การคัดลอกหรืออ้างอิงโดยระบุแหล่งที่มา (มาตรา 33) และการถ่ายภาพงานศิลปกรรมหรือสถาปัตยกรรมที่ตั้งอยู่ในที่สาธารณะ (มาตรา 37-38) ข้อยกเว้นส่วนใหญ่เหล่านี้ยังต้องผ่านเงื่อนไขทั่วไปตามมาตรา 32 วรรคหนึ่งด้วยว่าต้องไม่ขัดต่อการแสวงหาประโยชน์ตามปกติของเจ้าของลิขสิทธิ์ และไม่กระทบสิทธิของเจ้าของงานโดยไม่สมควร ศาลไทยมักตีความข้อยกเว้นเหล่านี้อย่างเคร่งครัด ธุรกิจที่ต้องการใช้ผลงานของผู้อื่นในการตลาดหรือการดำเนินงานจึงควรประเมินข้อเท็จจริงเป็นรายกรณีและขออนุญาตเจ้าของลิขสิทธิ์ก่อนเสมอ
"Fair Use" แบบสหรัฐฯ ไม่มีอยู่ในกฎหมายไทย
หลายคนคุ้นเคยกับคำว่า "Fair Use" จากกฎหมายลิขสิทธิ์ของสหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นหลักเกณฑ์แบบเปิดกว้าง (open-ended standard) ที่ศาลพิจารณาปัจจัยหลายด้านเป็นรายกรณีไป แต่กฎหมายลิขสิทธิ์ไทยไม่ได้ใช้ระบบแบบนั้น พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนดข้อยกเว้นการละเมิดลิขสิทธิ์ไว้เป็นการเฉพาะในหมวด 6 (มาตรา 32 ถึง 43) การใช้งานที่ไม่ตรงกับสถานการณ์ที่กฎหมายระบุไว้ จะไม่ได้รับยกเว้นเพียงเพราะ "ดูเหมือนยุติธรรม" หรือมีเจตนาดี บทความนี้อธิบายตัวอย่างข้อยกเว้นที่พบบ่อยและเกี่ยวข้องกับการดำเนินธุรกิจมากที่สุด ไม่ใช่รายการครบถ้วนของข้อยกเว้นทั้งหมดในหมวด 6 แนวทางของกฎหมายไทยนี้สอดคล้องกับ "บททดสอบสามขั้น" (Three-Step Test) ภายใต้อนุสัญญากรุงเบิร์นและความตกลงทริปส์ (TRIPS) ที่ประเทศไทยมีพันธกรณีต้องปฏิบัติตาม
เงื่อนไขทั่วไปตามมาตรา 32 วรรคหนึ่ง: บททดสอบสำคัญที่ข้อยกเว้นส่วนใหญ่ต้องผ่าน
มาตรา 32 วรรคหนึ่ง กำหนดเงื่อนไขทั่วไปว่า การกระทำต่องานอันมีลิขสิทธิ์จะไม่ถือเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ ก็ต่อเมื่อการกระทำนั้นไม่ขัดต่อการแสวงหาประโยชน์จากงานอันมีลิขสิทธิ์ตามปกติของเจ้าของลิขสิทธิ์ และไม่กระทบกระเทือนถึงสิทธิอันชอบด้วยกฎหมายของเจ้าของลิขสิทธิ์เกินสมควร เงื่อนไขนี้ใช้กับข้อยกเว้นเฉพาะกรณีตามมาตรา 32 วรรคสองเองโดยตรง และยังใช้กับข้อยกเว้นในมาตราอื่นที่อ้างถึงเงื่อนไขนี้ไว้ชัดเจน ได้แก่ มาตรา 33 (การคัดลอกหรืออ้างอิง) มาตรา 34 (ห้องสมุด) มาตรา 35 (โปรแกรมคอมพิวเตอร์) และมาตรา 43 (หน่วยงานของรัฐ) พูดง่าย ๆ คือ สำหรับข้อยกเว้นเหล่านี้ ต้องผ่านทั้งเงื่อนไขเฉพาะกรณีและเงื่อนไขทั่วไปนี้พร้อมกัน ไม่ใช่อย่างใดอย่างหนึ่ง ข้อยกเว้นอื่นที่กล่าวถึงด้านล่าง เช่น มาตรา 37 และ 38 มีเงื่อนไขเฉพาะของตนเองและไม่ได้อ้างถึงมาตรา 32 วรรคหนึ่งโดยตรง
ข้อยกเว้นเฉพาะกรณีตามมาตรา 32: วิจัย ใช้ส่วนตัว การสอน และการสอบ
นอกจากเงื่อนไขทั่วไปข้างต้น มาตรา 32 วรรคสอง ยังระบุสถานการณ์เฉพาะที่อาจเข้าข่ายได้รับยกเว้นไว้หลายข้อ ข้อยกเว้นที่เกี่ยวข้องกับธุรกิจและบุคคลทั่วไปบ่อยที่สุด ได้แก่
- (1) การวิจัยหรือการศึกษาที่ไม่หากำไร — ต้องเป็นการวิจัยหรือศึกษาจริง ไม่ใช่การแอบใช้คำว่า "วิจัย" บังหน้าการใช้งานเชิงพาณิชย์ กฎหมายระบุเงื่อนไข "ไม่หากำไร" ไว้ชัดเจนในข้อนี้
- (2) การใช้เพื่อประโยชน์ส่วนตัวหรือครอบครัว — ใช้เพื่อตนเอง สมาชิกในครอบครัว ญาติ หรือเพื่อนสนิท ไม่ใช่เพื่อเผยแพร่ต่อสาธารณะหรือใช้ในทางธุรกิจ เงื่อนไขของข้อนี้อยู่ที่ขอบเขตของผู้รับประโยชน์ ไม่ได้ระบุคำว่า "ไม่หากำไร" แยกไว้ต่างหาก
- (6) การสอนในชั้นเรียนของตนเองโดยไม่หากำไร — ครูทำซ้ำ ดัดแปลง จัดแสดง หรือเผยแพร่เพื่อประโยชน์ในการสอนของตนเอง
- (7) การจัดทำสื่อการสอนบางส่วนเพื่อแจกจ่ายแก่ผู้เรียนโดยไม่หากำไร — ครูหรือสถาบันการศึกษาทำซ้ำ ดัดแปลงบางส่วน ย่อ หรือสรุปงาน เพื่อแบ่งหรือจำหน่ายแก่ผู้เรียนในชั้นเรียนหรือสถาบันการศึกษานั้น แตกต่างจากข้อ (6) ตรงที่เป็นการจัดทำสื่อแจกจ่าย ไม่ใช่การสอนโดยตรง
- (8) การใช้งานเป็นส่วนหนึ่งของคำถามและคำตอบในการสอบ — มีเงื่อนไขเฉพาะของตนเองตามบริบทของการสอบ
ข้อสังเกตสำคัญสำหรับธุรกิจคือ รายการข้างต้นเป็นตัวอย่างข้อยกเว้นที่พบบ่อย ไม่ใช่ข้อยกเว้นสำหรับการใช้งานในบริบทขององค์กรธุรกิจโดยทั่วไป การนำเนื้อหาไปใช้ฝึกอบรมพนักงานภายในบริษัท แม้ไม่มีการขายโดยตรง ก็อาจถูกตีความว่าเป็นการใช้เพื่อประโยชน์ทางธุรกิจขององค์กร ซึ่งมีความเสี่ยงสูงที่จะไม่เข้าข่ายเงื่อนไข "ไม่หากำไร" ตามข้อ (1), (6) และ (7) คำแนะนำนี้เป็นแนวทางปฏิบัติตามลักษณะการใช้งานทั่วไปเท่านั้น ควรประเมินว่าเข้าข่ายข้อยกเว้นหรือไม่จากข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี และปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนสรุปเอง
การคัดลอกหรืออ้างอิงข้อความของผู้อื่น (มาตรา 33)
มาตรา 33 กำหนดข้อยกเว้นสำหรับการยก คัดลอก เลียน หรืออ้างอิงงานอันมีลิขสิทธิ์ของผู้อื่นบางตอนตามสมควร (reasonable quotation) หากเป็นไปตามเงื่อนไขทั่วไปในมาตรา 32 วรรคหนึ่งด้วย โดยมีเงื่อนไขเพิ่มว่าต้องระบุความเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ของงานนั้น ข้อยกเว้นนี้เกี่ยวข้องกับธุรกิจโดยตรงในกรณีที่ต้องการอ้างอิงข้อมูล บทความ หรือคำพูดของผู้อื่นในรายงาน บล็อก หรือเอกสารประกอบการนำเสนอ แต่ต้องย้ำว่าการให้เครดิตเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ — ปริมาณที่คัดลอกต้องเป็นเพียง "บางตอน" ที่ "สมควร" และยังต้องผ่านเงื่อนไขทั่วไปของมาตรา 32 วรรคหนึ่งว่าไม่กระทบสิทธิของเจ้าของงานเกินสมควรด้วย
ข้อยกเว้นอื่นที่ควรรู้: ห้องสมุด โปรแกรมคอมพิวเตอร์ ภาพถ่ายในที่สาธารณะ และหน่วยงานของรัฐ
พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์กำหนดข้อยกเว้นเฉพาะกรณีอื่นไว้ในหมวด 6 อีกหลายมาตรา ซึ่งมีขอบเขตและเงื่อนไขต่างกันไปตามแต่ละมาตรา เช่น มาตรา 34 ยกเว้นให้บรรณารักษ์ทำซ้ำงานเพื่อประโยชน์ของห้องสมุดหรือห้องสมุดอื่นโดยไม่หากำไร ซึ่งต้องผ่านมาตรา 32 วรรคหนึ่งด้วยเช่นกัน มาตรา 35 กำหนดข้อยกเว้นเฉพาะสำหรับโปรแกรมคอมพิวเตอร์ (เช่น การทำสำเนาสำรองเพื่อบำรุงรักษา) ซึ่งต้องผ่านมาตรา 32 วรรคหนึ่งเช่นกัน มาตรา 37 ยกเว้นการวาด ระบายสี ก่อสร้าง แกะสลัก พิมพ์ ถ่ายภาพ ถ่ายภาพยนตร์ หรือถ่ายทอดภาพงานศิลปกรรมที่ติดตั้งอยู่เปิดเผยถาวรในที่สาธารณะ (เช่น รูปปั้นหรืองานประติมากรรมกลางแจ้ง) โดยมาตรานี้ไม่ได้อ้างถึงเงื่อนไขในมาตรา 32 วรรคหนึ่งไว้แยกต่างหาก มาตรา 38 ยกเว้นการวาด ระบายสี แกะสลัก พิมพ์ ถ่ายภาพ ถ่ายภาพยนตร์ หรือถ่ายทอดภาพงานสถาปัตยกรรมในลักษณะเดียวกัน และมาตรา 43 ยกเว้นให้เจ้าพนักงานที่มีอำนาจตามกฎหมาย หรือผู้กระทำตามคำสั่งของเจ้าพนักงานนั้น ทำซ้ำงานอันมีลิขสิทธิ์ที่อยู่ในความครอบครองของทางราชการ เพื่อประโยชน์ในการปฏิบัติราชการ ซึ่งต้องผ่านมาตรา 32 วรรคหนึ่งด้วยเช่นกัน
ทำไมศาลไทยตีความข้อยกเว้นเหล่านี้อย่างเคร่งครัด
แนวทางของศาลไทยมักตีความข้อยกเว้นการละเมิดลิขสิทธิ์อย่างเคร่งครัด ไม่ขยายความเกินกว่าตัวบทกฎหมาย ตัวอย่างเช่น ในคดีฎีกาที่ 1732/2543 จำเลยซึ่งประกอบกิจการร้านถ่ายเอกสารใกล้มหาวิทยาลัยแห่งหนึ่งถูกฟ้องฐานทำสำเนาหนังสือทั้งเล่มของสำนักพิมพ์ต่างประเทศ จำเลยอ้างว่าทำสำเนาตามคำสั่งซื้อของนักศึกษาเพื่อการวิจัยและศึกษาตามมาตรา 32(1) แต่ศาลฎีกาเห็นว่าจำเลยไม่สามารถพิสูจน์ข้อเท็จจริงที่อ้างนี้ได้ จึงไม่อาจอ้างข้อยกเว้นดังกล่าวได้ ศาลยังอธิบายด้วยว่าการถ่ายเอกสารตามคำสั่งเฉพาะรายของนักศึกษาในสัดส่วนเล็กน้อยของหนังสืออาจเข้าข่ายข้อยกเว้นเพื่อการศึกษาได้ แม้ร้านจะมีกำไรจากค่าบริการ แต่การทำสำเนางานทั้งเล่มหรือส่วนใหญ่ของงานที่ยังมีจำหน่ายอยู่ในท้องตลาด ย่อมขัดต่อการแสวงหาประโยชน์ตามปกติของเจ้าของลิขสิทธิ์ตามมาตรา 32 วรรคหนึ่ง แนวทางนี้สอดคล้องกับหลักการที่ว่าประเทศไทยไม่มีหลัก Fair Use แบบเปิดกว้าง การตีความอย่างกว้างโดยไม่มีหลักฐานสนับสนุนจึงมีความเสี่ยงสูง
ข้อผิดพลาดที่ธุรกิจมักเข้าใจผิด
- คิดว่า "Fair Use" แบบสหรัฐฯ ใช้ได้ในไทยด้วย ทั้งที่กฎหมายไทยกำหนดข้อยกเว้นไว้เป็นการเฉพาะในหมวด 6 ของพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ ไม่มีการพิจารณาปัจจัยหลายด้านแบบเปิดกว้างเหมือนสหรัฐฯ
- เข้าใจว่าแค่ให้เครดิตเจ้าของงานก็เพียงพอ ทั้งที่การระบุแหล่งที่มาเป็นเพียงเงื่อนไขหนึ่งของมาตรา 33 เท่านั้น ไม่ใช่ใบอนุญาตให้ใช้งานได้ทุกกรณีหรือทุกปริมาณ
- ใช้เนื้อหาหรือภาพของผู้อื่นเพื่อการตลาดหรือประชาสัมพันธ์ โดยคิดว่าไม่ได้ขายของจึงไม่หากำไร ทั้งที่การใช้เพื่อประโยชน์ทางธุรกิจขององค์กรมักถูกตีความว่าเป็นการแสวงหาประโยชน์เชิงพาณิชย์ แม้ไม่มีการขายสำเนาโดยตรง นี่เป็นคำแนะนำตามลักษณะการใช้งานทั่วไป ควรประเมินข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี
- มองว่าการใช้งานภายในบริษัท (เช่น สื่อฝึกอบรมพนักงาน) ไม่ถือเป็นการเผยแพร่จึงปลอดภัย ทั้งที่การทำซ้ำหรือดัดแปลงงานโดยไม่ได้รับอนุญาตก็อาจเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ได้ ไม่ว่าจะเผยแพร่ต่อสาธารณะหรือไม่ ควรประเมินตามข้อเท็จจริงของแต่ละกรณีเช่นกัน
ควรทำอย่างไรหากต้องการใช้งานของผู้อื่นในธุรกิจ
หากธุรกิจต้องการนำผลงานที่มีลิขสิทธิ์ของผู้อื่นไปใช้ และไม่แน่ใจว่าเข้าข่ายข้อยกเว้นข้างต้นหรือไม่ แนวทางที่ปลอดภัยที่สุดคือขอรับอนุญาตใช้สิทธิ (License) จากเจ้าของลิขสิทธิ์โดยตรง หรือจัดหาผลงานจากแหล่งที่อนุญาตให้ใช้ในเชิงพาณิชย์อย่างถูกต้องอยู่แล้ว (เช่น คลังภาพที่มีสัญญาอนุญาตใช้สิทธิ) การขอรับอนุญาตที่ถูกต้องตามกฎหมายควรทำเป็นลายลักษณ์อักษรและระบุขอบเขตการใช้งานให้ชัดเจน ดูแนวทางการโอนสิทธิ์หรืออนุญาตให้ใช้สิทธิ์ในลิขสิทธิ์อย่างถูกต้องตามกฎหมายเพิ่มเติม
คำถามที่พบบ่อย
ถ้าให้เครดิตเจ้าของงานแล้ว จะถือว่าไม่ละเมิดลิขสิทธิ์เสมอไปหรือไม่?
ไม่เสมอไป การระบุแหล่งที่มาเป็นเพียงหนึ่งในเงื่อนไขของข้อยกเว้นเรื่องการคัดลอกหรืออ้างอิงตามมาตรา 33 เท่านั้น การใช้งานนั้นยังต้องผ่านเงื่อนไขทั่วไปตามมาตรา 32 วรรคหนึ่งด้วยว่าต้องไม่ขัดต่อการแสวงหาประโยชน์ตามปกติของเจ้าของลิขสิทธิ์ และไม่กระทบสิทธิของเจ้าของงานโดยไม่สมควร การให้เครดิตเพียงอย่างเดียวไม่ใช่ใบอนุญาตให้ใช้งานได้ทุกกรณี
การใช้ภาพหรือเนื้อหาของผู้อื่นเพื่อประชาสัมพันธ์หรือทำการตลาดธุรกิจ ถือเป็นข้อยกเว้นได้หรือไม่?
โดยทั่วไปมีความเสี่ยงสูงที่จะไม่เข้าข่าย เพราะข้อยกเว้นเฉพาะกรณีหลายข้อในมาตรา 32 วรรคสอง เช่น การวิจัยหรือการศึกษา หรือการสอน กำหนดเงื่อนไขว่าต้องไม่หากำไร การใช้เพื่อประชาสัมพันธ์หรือทำการตลาดมักถูกตีความว่าเป็นการใช้เพื่อประโยชน์ทางธุรกิจ แม้จะไม่มีการขายสำเนาโดยตรงก็ตาม อย่างไรก็ตาม นี่เป็นคำแนะนำตามลักษณะการใช้งานทั่วไปเท่านั้น ควรประเมินข้อเท็จจริงเป็นรายกรณีและขออนุญาตหรือขอรับอนุญาตใช้สิทธิจากเจ้าของลิขสิทธิ์ก่อนนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์
ศาลไทยตีความข้อยกเว้นเหล่านี้อย่างเคร่งครัดแค่ไหน?
ศาลไทยมีแนวโน้มตีความข้อยกเว้นอย่างเคร่งครัดและไม่ขยายความเกินกว่าตัวบท ตัวอย่างเช่น ในคดีฎีกาที่ 1732/2543 จำเลยซึ่งประกอบกิจการร้านถ่ายเอกสารใกล้มหาวิทยาลัยถูกฟ้องฐานทำสำเนาหนังสือทั้งเล่มของสำนักพิมพ์ต่างประเทศ จำเลยอ้างว่าทำสำเนาตามคำสั่งซื้อของนักศึกษาเพื่อการวิจัยและศึกษาตามมาตรา 32(1) แต่ศาลฎีกาเห็นว่าจำเลยไม่สามารถพิสูจน์ข้อเท็จจริงดังกล่าวได้ จึงไม่อาจอ้างข้อยกเว้นนี้ได้ ธุรกิจจึงไม่ควรตีความข้อยกเว้นอย่างกว้างโดยไม่มีหลักฐานรองรับ
