ถ้าสงสัยว่าอนุสิทธิบัตรของคุณถูกละเมิด ขั้นตอนแรกคือเก็บหลักฐานอย่างเป็นระบบ โดยเปรียบเทียบสินค้าที่สงสัยกับข้อถือสิทธิ (claims) ในอนุสิทธิบัตรทีละข้อ เช่นเดียวกับสิทธิบัตรการประดิษฐ์ ผู้ทรงอนุสิทธิบัตรมีสิทธิแต่ผู้เดียวตามมาตรา 36 แห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 ซึ่งนำมาใช้บังคับกับอนุสิทธิบัตรโดยอนุโลมตามมาตรา 65 ทศ หลายกรณีเริ่มด้วยการส่งหนังสือเตือน (Cease-and-Desist) ซึ่งไม่ใช่ข้อบังคับตามกฎหมายแต่เป็นแนวปฏิบัติที่ใช้กันทั่วไป หากยังไม่หยุดการกระทำ เจ้าของอนุสิทธิบัตรมีสิทธิ์ยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อขอคำสั่งห้ามและเรียกค่าเสียหายตามมาตรา 77 ทวิ และ 77 ตรี เช่นเดียวกับสิทธิบัตรการประดิษฐ์ แต่เนื่องจากอนุสิทธิบัตรผ่านเพียงการตรวจสอบเบื้องต้น ไม่ใช่การตรวจสอบเชิงลึก ผู้ถูกกล่าวหาจึงมักโต้แย้งความสมบูรณ์ของอนุสิทธิบัตรควบคู่ไปด้วย
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไปเพื่อการศึกษาเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมายสำหรับกรณีใดกรณีหนึ่งโดยเฉพาะ การละเมิดอนุสิทธิบัตรแต่ละกรณีมีข้อเท็จจริงและรายละเอียดทางเทคนิคที่แตกต่างกัน ผลลัพธ์ของแต่ละคดีไม่สามารถรับประกันได้ล่วงหน้า ควรปรึกษาทนายความหรือตัวแทนสิทธิบัตรที่มีคุณสมบัติเพื่อประเมินกรณีของคุณโดยเฉพาะ ก่อนตัดสินใจดำเนินการใด ๆ
ก่อนอื่น เก็บหลักฐานให้ครบ
ก่อนติดต่อผู้ถูกกล่าวหาหรือดำเนินการใด ๆ สิ่งสำคัญที่สุดคือการเก็บหลักฐานอย่างเป็นระบบ เพราะหลักฐานที่มีวันที่ชัดเจนตั้งแต่ต้นจะมีน้ำหนักมากกว่าหลักฐานที่รวบรวมทีหลัง:
- ตัวอย่างสินค้าที่สงสัยว่าละเมิด พร้อมใบเสร็จหรือหลักฐานการซื้อที่ระบุวันที่และแหล่งที่มา
- ภาพถ่ายผลิตภัณฑ์ บรรจุภัณฑ์ และการติดฉลาก จากทุกมุมที่เกี่ยวข้อง
- วัสดุโฆษณาหรือสื่อการตลาด ที่แสดงหรือพาดพิงถึงสินค้าที่สงสัย
- ข้อมูลผู้ผลิตหรือผู้จำหน่าย เท่าที่สามารถระบุได้
- ตารางเปรียบเทียบสินค้าที่สงสัยกับข้อถือสิทธิ (Claims) ในอนุสิทธิบัตรของคุณทีละข้อ เพื่อแสดงว่าสินค้านั้นมีลักษณะตรงหรือใกล้เคียงกับขอบเขตการคุ้มครองอย่างไร — เช่นเดียวกับสิทธิบัตรการประดิษฐ์ การเปรียบเทียบอนุสิทธิบัตรเน้นที่ข้อถือสิทธิเชิงเทคนิค ไม่ใช่รูปลักษณ์ภายนอกโดยรวมเหมือนสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์
อะไรถือเป็นการละเมิดอนุสิทธิบัตร
อนุสิทธิบัตรไม่มีบทบัญญัติเรื่องสิทธิแต่ผู้เดียวของตัวเองโดยตรง แต่มาตรา 65 ทศ แห่งพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 กำหนดให้นำบทบัญญัติหลายมาตราในหมวด 2 ว่าด้วยสิทธิบัตรการประดิษฐ์ รวมถึงมาตรา 36 เรื่องสิทธิแต่ผู้เดียว มาใช้บังคับกับอนุสิทธิบัตรโดยอนุโลม ผลคือผู้ทรงอนุสิทธิบัตรมีสิทธิแต่ผู้เดียวในการผลิต ใช้ ขาย มีไว้เพื่อขาย เสนอขาย หรือนำเข้ามาในราชอาณาจักรซึ่งผลิตภัณฑ์ตามอนุสิทธิบัตรเช่นเดียวกับเจ้าของสิทธิบัตรการประดิษฐ์ การที่ผู้อื่นกระทำการดังกล่าวกับสินค้าที่ตรงหรือใกล้เคียงกับข้อถือสิทธิในอนุสิทธิบัตรโดยไม่ได้รับอนุญาต จึงเข้าข่ายการละเมิด — ข้อควรทราบคือเนื่องจากอนุสิทธิบัตรไม่ต้องมีขั้นการประดิษฐ์สูงขึ้น ข้อถือสิทธิของอนุสิทธิบัตรจึงมักมีขอบเขตแคบกว่าสิทธิบัตรการประดิษฐ์ในสิ่งประดิษฐ์ลักษณะเดียวกัน ทำให้การพิจารณาว่าสินค้าที่ถูกกล่าวหาตรงกับข้อถือสิทธิหรือไม่ต้องอาศัยความละเอียดรอบคอบเป็นพิเศษ
หนังสือเตือน (Cease-and-Desist) เป็นขั้นตอนแรกที่นิยมทำ
กฎหมายสิทธิบัตรไม่ได้บังคับว่าต้องส่งหนังสือเตือนก่อนฟ้องคดีเสมอไป แต่ในทางปฏิบัติ เจ้าของอนุสิทธิบัตรจำนวนมากเลือกส่งหนังสือแจ้งอย่างเป็นทางการก่อน เพื่อแจ้งให้ผู้ถูกกล่าวหาทราบถึงอนุสิทธิบัตรที่มีอยู่และขอให้หยุดการกระทำ ข้อดีคือบางกรณีผู้ถูกกล่าวหาอาจหยุดทันทีเมื่อได้รับแจ้งอย่างเป็นทางการ ช่วยประหยัดเวลาและค่าใช้จ่ายเทียบกับการฟ้องคดีทันที อย่างไรก็ตาม การส่งหนังสือเตือนเป็นเรื่องกลยุทธ์ทางปฏิบัติ ไม่ใช่ข้อบังคับตามกฎหมาย และควรพิจารณาเป็นกรณีไปว่าเหมาะสมหรือไม่ เพราะในบางสถานการณ์การแจ้งล่วงหน้าอาจเปิดโอกาสให้ผู้ถูกกล่าวหาเตรียมตัวหรือทำลายหลักฐานก่อน
เมื่อจำเป็นต้องดำเนินคดี
หากหนังสือเตือนไม่ได้ผล หรือกรณีมีความจำเป็นเร่งด่วน เจ้าของอนุสิทธิบัตรมีสิทธิ์ตามกฎหมายเช่นเดียวกับเจ้าของสิทธิบัตรการประดิษฐ์ เนื่องจากบทบัญญัติเรื่องมาตรการทางแพ่งและโทษทางอาญาในพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 ครอบคลุมการละเมิดสิทธิของผู้ทรงอนุสิทธิบัตรที่ได้รับมาโดยอนุโลมจากมาตรา 36 ผ่านมาตรา 65 ทศ:
- คำสั่งห้ามชั่วคราวหรือถาวร (Injunction) — มาตรา 77 ทวิ ให้สิทธิเจ้าของอนุสิทธิบัตรยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อสั่งให้ผู้ละเมิดหยุดหรืองดเว้นการกระทำ เมื่อมีหลักฐานชัดแจ้งว่ามีการกระทำหรือจะกระทำการละเมิด
- ค่าเสียหาย — มาตรา 77 ตรี ให้ศาลมีอำนาจกำหนดค่าเสียหายตามที่เห็นสมควร โดยพิจารณาความร้ายแรงของความเสียหาย รวมถึงการสูญเสียประโยชน์และค่าใช้จ่ายที่จำเป็นในการบังคับสิทธิ
- การริบหรือทำลายสินค้าละเมิด — มาตรา 77 จัตวา กำหนดให้สินค้าที่ละเมิดในความครอบครองของผู้ละเมิดถูกริบ และศาลอาจสั่งทำลายสินค้าหรือมีมาตรการอื่นเพื่อป้องกันการจำหน่ายต่อ
- โทษทางอาญา — มาตรา 85 กำหนดว่าผู้กระทำการโดยไม่ได้รับอนุญาตจากผู้ทรงสิทธิ มีโทษจำคุกไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกิน 400,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ — เป็นแนวทางที่แยกจากคดีแพ่ง มีกระบวนการและผลลัพธ์ต่างกัน (โทษทางอาญาตกกับผู้กระทำ ไม่ใช่ค่าชดเชยแก่เจ้าของอนุสิทธิบัตรโดยตรง)
บทความนี้ไม่กล่าวถึงระยะเวลาดำเนินคดีหรือค่าธรรมเนียมศาลที่แน่นอน เนื่องจากเป็นข้อมูลที่ผันแปรตามแต่ละคดีและอยู่นอกขอบเขตข้อมูลที่กรมทรัพย์สินทางปัญญาเผยแพร่ ควรสอบถามรายละเอียดที่แน่นอนจากทนายความหรือศาลทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศโดยตรง
ข้อควรระวังเฉพาะอนุสิทธิบัตร: การโต้แย้งความสมบูรณ์
ต่างจากสิทธิบัตรการประดิษฐ์ที่ผ่านการตรวจสอบเชิงลึกก่อนได้รับสิทธิบัตร อนุสิทธิบัตรได้รับการจดทะเบียนหลังผ่านเพียงการตรวจสอบเบื้องต้นเท่านั้น (ตรวจความครบถ้วนของเอกสารและคุณสมบัติทั่วไป ไม่ใช่การตรวจสอบความใหม่เชิงลึกเทียบกับงานที่มีอยู่ก่อนทั่วโลกแบบสิทธิบัตรการประดิษฐ์) ด้วยเหตุนี้ ผู้ถูกกล่าวหาว่าละเมิดอนุสิทธิบัตรจึงมักยกข้อต่อสู้เรื่องความสมบูรณ์ของอนุสิทธิบัตรขึ้นโต้แย้งควบคู่ไปกับประเด็นการละเมิด กฎหมายกำหนดไว้ในมาตรา 65 นว ว่าอนุสิทธิบัตรที่ออกโดยไม่ชอบด้วยมาตรา 65 ทวิ มาตรา 65 ทศ ประกอบมาตรา 9 มาตรา 10 มาตรา 11 หรือมาตรา 14 ให้ถือว่าอนุสิทธิบัตรนั้นไม่สมบูรณ์ ซึ่งผู้มีส่วนได้เสีย (รวมถึงผู้ถูกกล่าวหาว่าละเมิด) หรือพนักงานอัยการอาจยกขึ้นต่อสู้ หรือฟ้องต่อศาลขอให้เพิกถอนอนุสิทธิบัตรนั้นได้ เจ้าของอนุสิทธิบัตรจึงควรตรวจสอบความสมบูรณ์ของอนุสิทธิบัตรของตนเองควบคู่ไปกับการเตรียมหลักฐานการละเมิด เพื่อประเมินความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นหากถูกโต้แย้งในชั้นศาล
ภาพรวมขั้นตอนดำเนินคดี
คดีละเมิดอนุสิทธิบัตรในไทยพิจารณาโดยศาลทรัพย์สินทางปัญญาและการค้าระหว่างประเทศ ซึ่งเป็นศาลชำนัญพิเศษที่พิจารณาคดีทรัพย์สินทางปัญญาโดยเฉพาะ เช่นเดียวกับคดีสิทธิบัตรการประดิษฐ์ สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ เครื่องหมายการค้า และลิขสิทธิ์ กระบวนการโดยทั่วไปเริ่มจากการยื่นฟ้องพร้อมหลักฐาน หากขอคำสั่งห้ามชั่วคราวระหว่างพิจารณาคดีอาจต้องยื่นคำร้องแยกต่างหาก จากนั้นเข้าสู่กระบวนการพิจารณาคดีซึ่งรวมถึงการนำสืบพยานหลักฐานทางเทคนิคเพื่อพิสูจน์ว่าสินค้าที่ถูกกล่าวหาตรงกับข้อถือสิทธิในอนุสิทธิบัตรหรือไม่ และอาจรวมถึงประเด็นความสมบูรณ์ของอนุสิทธิบัตรด้วยหากมีการโต้แย้ง ระยะเวลาและค่าใช้จ่ายจริงแตกต่างกันมากในแต่ละคดี จึงไม่สามารถระบุกรอบเวลาที่แน่นอนได้ในบทความทั่วไปเช่นนี้
ทำงานกับตัวแทนสิทธิบัตรหรือทนายความคดีความ
การตอบสนองต่อการละเมิดอนุสิทธิบัตรมักต้องอาศัยทั้งความเชี่ยวชาญด้านเทคนิค (เพื่อเปรียบเทียบสินค้าที่สงสัยกับข้อถือสิทธิ และประเมินความสมบูรณ์ของอนุสิทธิบัตรเอง) และความเชี่ยวชาญด้านคดีความ ทีมงาน Patent To You ให้คำปรึกษาตั้งแต่ขั้นตอนการประเมินเบื้องต้นและการเตรียมหลักฐาน ไปจนถึงการประสานงานกับทนายความคดีความเพื่อดำเนินการต่อ อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ของแต่ละคดีขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงและหลักฐานเฉพาะของกรณีนั้น ไม่มีการรับประกันผลคดีล่วงหน้าไม่ว่ากรณีใด
คำถามที่พบบ่อย
ต้องเก็บหลักฐานอะไรบ้างถ้าสงสัยว่าถูกละเมิดอนุสิทธิบัตร?
เก็บตัวอย่างสินค้าที่สงสัย พร้อมใบเสร็จหรือหลักฐานการซื้อที่ระบุวันที่และแหล่งที่มา ภาพถ่ายผลิตภัณฑ์จากทุกมุมที่เกี่ยวข้อง วัสดุโฆษณา ข้อมูลผู้ผลิตหรือผู้จำหน่าย และตารางเปรียบเทียบสินค้าที่สงสัยกับข้อถือสิทธิ (claims) ในอนุสิทธิบัตรของคุณทีละข้อ เช่นเดียวกับสิทธิบัตรการประดิษฐ์ การเปรียบเทียบอนุสิทธิบัตรเน้นที่ข้อถือสิทธิ ไม่ใช่รูปลักษณ์ภายนอกเหมือนสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์
ต้องส่งหนังสือเตือน (Cease-and-Desist) ก่อนฟ้องคดีเสมอไปหรือไม่?
กฎหมายไม่ได้บังคับว่าต้องส่งหนังสือเตือนก่อนฟ้องคดีเสมอไป แต่เป็นขั้นตอนที่นิยมทำในทางปฏิบัติ เพราะบางกรณีผู้ถูกกล่าวหาอาจหยุดการกระทำเมื่อได้รับแจ้งอย่างเป็นทางการ ช่วยประหยัดเวลาและค่าใช้จ่ายเทียบกับการฟ้องคดีทันที อย่างไรก็ตาม การตัดสินใจว่าจะส่งหนังสือเตือนหรือไม่ควรพิจารณาเป็นกรณีไป เพราะในบางสถานการณ์การส่งหนังสือเตือนอาจเปิดโอกาสให้ผู้ถูกกล่าวหาเตรียมตัวหรือทำลายหลักฐานก่อน
