เมื่อธุรกิจว่าจ้างฟรีแลนซ์ เอเจนซี่ หรือบริษัทภายนอก (ไม่ใช่ลูกจ้างประจำ) ให้สร้างสิ่งประดิษฐ์หรือผลงานสร้างสรรค์ กฎหมายไทยให้ทั้งสิทธิบัตรและลิขสิทธิ์ตกเป็นของผู้ว่าจ้างโดยค่าเริ่มต้นเหมือนกันทั้งสองกรณี (พระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 มาตรา 11 และพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 10) เว้นแต่คู่สัญญาจะตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่น — ต่างจากกรณีลูกจ้างประจำที่ลิขสิทธิ์กลับเป็นของลูกจ้างเอง ไม่ใช่นายจ้าง แต่ความสัมพันธ์ต้องเป็น "จ้างทำของ" จริงตามข้อเท็จจริง และธุรกิจยังควรมีสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรเสมอ เพื่อป้องกันข้อพิพาทเรื่องขอบเขตงานและสิทธิ์ที่อาจยังเหลืออยู่กับผู้สร้างผลงาน
"จ้างทำของ" กับ "จ้างแรงงาน" ต่างกันอย่างไร ทำไมเรื่องนี้ถึงสำคัญ
ก่อนจะตอบว่าใครเป็นเจ้าของ IP ต้องแยกให้ชัดก่อนว่าความสัมพันธ์ระหว่างธุรกิจกับผู้สร้างผลงานเป็น "จ้างแรงงาน" (มีนายจ้าง-ลูกจ้าง มีการบังคับบัญชา กำหนดเวลาและวิธีการทำงาน) หรือ "จ้างทำของ" (มุ่งผลสำเร็จของงานเป็นสำคัญ ผู้รับจ้างกำหนดวิธีทำงานเอง ไม่อยู่ภายใต้การบังคับบัญชาโดยตรง) ฟรีแลนซ์ เอเจนซี่ บริษัทรับพัฒนาซอฟต์แวร์ หรือผู้รับเหมาที่ไม่ได้ขึ้นเงินเดือนกับธุรกิจ มักเข้าข่าย "จ้างทำของ" ซึ่งเป็นความสัมพันธ์ที่กฎหมายให้ผลลัพธ์เรื่องความเป็นเจ้าของ IP ต่างจากกรณีลูกจ้างประจำ การเรียกสัญญาว่าอะไรไม่สำคัญเท่ากับข้อเท็จจริงของความสัมพันธ์จริง หากมีข้อพิพาท ศาลจะพิจารณาจากพฤติการณ์จริงในการทำงาน ไม่ใช่เพียงชื่อสัญญาที่เขียนไว้
สิทธิบัตร: สิ่งประดิษฐ์จากงานว่าจ้าง เป็นของผู้ว่าจ้างเช่นเดียวกับกรณีลูกจ้าง
มาตรา 11 ของพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 ให้สิทธิขอรับสิทธิบัตรสำหรับสิ่งประดิษฐ์ที่เกิดจาก "สัญญาจ้างแรงงาน" หรือ "สัญญาจ้างทำของ" ตกเป็นของนายจ้างหรือผู้ว่าจ้างโดยอัตโนมัติเหมือนกันทั้งสองกรณี เว้นแต่สัญญาจะระบุไว้เป็นอย่างอื่น พูดง่ายๆ คือไม่ว่าจะว่าจ้างลูกจ้างประจำหรือฟรีแลนซ์/บริษัทภายนอกให้สร้างสิ่งประดิษฐ์ สิทธิในการขอรับสิทธิบัตรเป็นของธุรกิจผู้ว่าจ้างโดยค่าเริ่มต้นเหมือนกัน — จุดนี้ต่างจากกรณีลิขสิทธิ์ที่ค่าเริ่มต้นกลับตรงข้ามกันระหว่างสองความสัมพันธ์ (ดูหัวข้อถัดไป) ส่วนมาตรา 12 ที่ให้ลูกจ้างนักประดิษฐ์มีสิทธิได้รับ "บำเหน็จพิเศษ" หากนายจ้างได้ประโยชน์จากสิ่งประดิษฐ์นั้น เป็นสิทธิที่กฎหมายกำหนดไว้ชัดเจนสำหรับกรณีลูกจ้าง ส่วนกรณีผู้รับจ้างอิสระหรือฟรีแลนซ์ ค่าตอบแทนมักถูกกำหนดไว้แล้วในสัญญาจ้างทำของตั้งแต่ต้น จึงควรตกลงเรื่องค่าตอบแทนและสิทธิอื่นๆ ให้ชัดเจนในสัญญาฉบับนั้นโดยตรง
ลิขสิทธิ์: งานว่าจ้างฟรีแลนซ์เป็นของผู้ว่าจ้าง ตรงข้ามกับกรณีลูกจ้างประจำ
ต่างจากสิทธิบัตร กฎหมายลิขสิทธิ์แยกกรณีลูกจ้างกับผู้รับจ้างอิสระออกจากกันอย่างชัดเจน — มาตรา 9 ของพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 กำหนดให้ลิขสิทธิ์ในงานที่ลูกจ้างประจำสร้างขึ้นเป็นของลูกจ้างเอง นายจ้างมีเพียงสิทธิเผยแพร่ตามวัตถุประสงค์การจ้างเท่านั้น (ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ในบทความเรื่องความเป็นเจ้าของ IP ของพนักงาน) แต่มาตรา 10 กำหนดกฎที่ตรงข้ามกันโดยสิ้นเชิงสำหรับงาน "จ้างทำของ": ลิขสิทธิ์ในงานที่สร้างสรรค์ขึ้นโดยการรับจ้างบุคคลอื่นตกเป็นของผู้ว่าจ้างโดยค่าเริ่มต้น เว้นแต่คู่สัญญาจะตกลงกันไว้เป็นอย่างอื่น ดังนั้นเมื่อธุรกิจว่าจ้างฟรีแลนซ์ออกแบบโลโก้ เขียนโค้ด ถ่ายภาพ หรือผลิตคอนเทนต์ ลิขสิทธิ์ในผลงานนั้นเป็นของธุรกิจผู้ว่าจ้างตั้งแต่แรกตามกฎหมาย โดยไม่จำเป็นต้องทำสัญญาโอนสิทธิ์เพิ่มเติม — ตรงข้ามกับกรณีจ้างพนักงานประจำที่ลิขสิทธิ์เริ่มต้นเป็นของพนักงาน ไม่ใช่บริษัท
สิทธิทางศีลธรรมของผู้สร้างสรรค์ที่อาจยังเหลืออยู่ แม้ลิขสิทธิ์จะเป็นของผู้ว่าจ้างแล้ว
แม้กฎหมายให้ลิขสิทธิ์ในงานว่าจ้างตกเป็นของผู้ว่าจ้าง แต่พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ยังรับรอง "สิทธิทางศีลธรรม" (Moral Rights) ของผู้สร้างสรรค์ไว้แยกต่างหากในมาตรา 18 เช่น สิทธิที่จะได้รับการยอมรับว่าเป็นผู้สร้างสรรค์งานนั้น และสิทธิที่จะห้ามผู้อื่นบิดเบือน ตัดทอน หรือดัดแปลงงานในลักษณะที่กระทบต่อชื่อเสียงของผู้สร้างสรรค์ แม้จะไม่ได้เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์แล้วก็ตาม ขอบเขตที่แน่ชัดว่าสิทธิทางศีลธรรมนี้สามารถสลักหรือสละสิทธิ์ไว้ล่วงหน้าในสัญญาได้มากน้อยเพียงใดยังเป็นประเด็นที่ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญเฉพาะกรณี ไม่ใช่สิ่งที่ควรสันนิษฐานไปเอง
ความเสี่ยงที่พบบ่อยเมื่อธุรกิจไม่มีสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรกับฟรีแลนซ์หรือผู้รับจ้าง
- พิสูจน์ขอบเขตงานและความสัมพันธ์ว่าเป็น "จ้างทำของ" จริงได้ยากเมื่อมีข้อพิพาท โดยเฉพาะหากฟรีแลนซ์ทำงานเป็นประจำจนอาจถูกตีความว่าเป็นการจ้างแรงงานแอบแฝง
- ไม่มีข้อตกลงชัดเจนว่าใครรับผิดชอบหากผลงานมีองค์ประกอบที่ผู้รับจ้างไม่ได้เป็นเจ้าของสิทธิ์เอง เช่น ภาพสต็อก ฟอนต์ หรือไลบรารีโอเพนซอร์สที่มีเงื่อนไขการใช้งานเฉพาะ
- ไม่มีข้อตกลงเรื่องการใช้งานผลงานของฟรีแลนซ์เพื่อโฆษณาตัวเองหรือพอร์ตโฟลิโอ
- ไม่มีกำหนดเวลาส่งมอบงานและเงื่อนไขการตรวจรับที่ชัดเจน ทำให้ไม่แน่ใจว่า "งานเสร็จสมบูรณ์" เมื่อใด และสิทธิในงานโอนมาเมื่อใดกันแน่
สิ่งที่ควรมีในสัญญาว่าจ้างฟรีแลนซ์หรือเอาท์ซอร์ส เพื่อปกป้อง IP ของธุรกิจ
- ทำสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรก่อนเริ่มงานเสมอ ไม่ใช่หลังงานเสร็จแล้ว
- ระบุข้อกำหนดความเป็นเจ้าของ IP ไว้ชัดเจน ทั้งสิทธิบัตร ลิขสิทธิ์ และสิทธิอื่นที่อาจเกิดขึ้นจากงาน
- ให้ผู้รับจ้างรับประกันว่าผลงานเป็นงานที่สร้างขึ้นใหม่ และตนมีสิทธิโอนสิทธิ์ในองค์ประกอบทุกส่วนให้แก่ผู้ว่าจ้างได้โดยไม่ละเมิดสิทธิ์บุคคลที่สาม เช่น stock asset หรือไลบรารีโอเพนซอร์ส
- ระบุให้ชัดว่าผู้รับจ้างมีสิทธิ์ใช้ผลงานเพื่อโปรโมทตัวเองหรือพอร์ตโฟลิโอหรือไม่ และในขอบเขตใด
- กำหนดเงื่อนไขการตรวจรับงานและจุดที่ถือว่าสิทธิในงานโอนมาอย่างสมบูรณ์
สรุปเปรียบเทียบ
- สิ่งประดิษฐ์จากลูกจ้างประจำ: สิทธิบัตรเป็นของนายจ้าง (พ.ร.บ. สิทธิบัตร มาตรา 11)
- สิ่งประดิษฐ์จากงานว่าจ้างทำของ (ฟรีแลนซ์/บริษัทภายนอก): สิทธิบัตรเป็นของผู้ว่าจ้างเช่นกัน (มาตรา 11) — ค่าเริ่มต้นเหมือนกรณีลูกจ้าง
- ผลงานสร้างสรรค์จากลูกจ้างประจำ: ลิขสิทธิ์เป็นของลูกจ้าง (พ.ร.บ. ลิขสิทธิ์ มาตรา 9)
- ผลงานสร้างสรรค์จากงานว่าจ้างทำของ: ลิขสิทธิ์เป็นของผู้ว่าจ้าง (มาตรา 10) — ตรงข้ามกับกรณีลูกจ้าง
- ทุกกรณีข้างต้น: สัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรสามารถกำหนดผลลัพธ์ให้แตกต่างจากค่าเริ่มต้นตามกฎหมายได้เสมอ
คำถามที่พบบ่อย
ไม่มีสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรกับฟรีแลนซ์ บริษัทยังเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ในงานที่ว่าจ้างอยู่หรือไม่?
ตามมาตรา 10 ของพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ลิขสิทธิ์ในงานที่สร้างสรรค์ขึ้นโดยการรับจ้างบุคคลอื่น (จ้างทำของ) ตกเป็นของผู้ว่าจ้างโดยค่าเริ่มต้นตามกฎหมาย แม้ไม่มีสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรก็ตาม แต่การไม่มีสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรอาจทำให้พิสูจน์ขอบเขตของงานหรือความสัมพันธ์ว่าเป็น "จ้างทำของ" จริงหรือไม่ได้ยากขึ้นหากเกิดข้อพิพาท จึงยังควรมีสัญญาเป็นลายลักษณ์อักษรเสมอ
ฟรีแลนซ์ที่ออกแบบโลโก้หรือเว็บไซต์ให้เรา เอาผลงานไปโชว์ในพอร์ตโฟลิโอของตัวเองได้หรือไม่?
โดยหลักกฎหมายให้ผู้ว่าจ้างเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ ฟรีแลนซ์จึงไม่มีสิทธิ์นำผลงานไปใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์หรือเผยแพร่ซ้ำโดยไม่ได้รับอนุญาต เว้นแต่สัญญาจะระบุไว้เป็นอย่างอื่น หากต้องการให้ฟรีแลนซ์นำผลงานไปใช้ในพอร์ตโฟลิโอได้ ควรระบุสิทธิ์นี้ไว้ในสัญญาอย่างชัดเจนว่าเป็นข้อยกเว้นเฉพาะเจาะจง
ว่าจ้างบริษัทพัฒนาซอฟต์แวร์ภายนอกให้พัฒนาระบบ ใครมีสิทธิขอรับสิทธิบัตรในสิ่งประดิษฐ์ที่เกิดขึ้นจากงานนั้น?
ตามมาตรา 11 ของพระราชบัญญัติสิทธิบัตร พ.ศ. 2522 สิทธิขอรับสิทธิบัตรสำหรับสิ่งประดิษฐ์ที่เกิดจากการทำงานตามสัญญาจ้างทำของตกเป็นของผู้ว่าจ้างโดยค่าเริ่มต้น เว้นแต่สัญญาจะระบุไว้เป็นอย่างอื่น อย่างไรก็ตาม ควรตรวจสอบด้วยว่าสิ่งประดิษฐ์นั้นไม่ได้ใช้เทคโนโลยีหรือสิทธิบัตรเดิมของผู้รับจ้างที่มีอยู่ก่อนแล้ว (background IP) ซึ่งอาจต้องตกลงเรื่องสิทธิการใช้งานแยกต่างหาก
